(1).webp "ΒΙΟΚΑΡΠΟΣ")
.webp "ΚΑΦΕΚΟΠΤΕΙΟ ΝΕΚΤΡΑ ΣΤΟ ΑΡΓΟΣ")
Χιλιάδες επιστήμονες και μηχανικοί έχουν εργαστεί πάνω σε τεχνολογίες που πριν από λίγες δεκαετίες θα έμοιαζαν με επιστημονική φαντασία.
Η τεχνολογία είναι του 21ου αιώνα.
Τα ονόματα, όμως, έρχονται από έναν κόσμο χιλιάδων ετών.
Το πρόγραμμα ονομάζεται Artemis – Άρτεμις, το διαστημόπλοιο Orion - Ωρίων.
Και πίσω τους βρίσκεται ένα ακόμη όνομα που έχει ήδη γραφτεί στην ιστορία της ανθρωπότητας: Apollo - Απόλλων.
Είναι μια γοητευτική αντίφαση.
Όσο περισσότερο προχωρά η ανθρωπότητα προς το μέλλον, τόσο συχνά, όταν στρέφει το βλέμμα της στο Διάστημα, επιστρέφει σε μερικές από τις αρχαιότερες ιστορίες της.
Γιατί η NASA, αλλά και γενικότερα η σύγχρονη αστρονομία, χρησιμοποιεί τόσο συχνά ονόματα από την ελληνική μυθολογία;
Η απάντηση βρίσκεται στην ιστορία, στη συλλογική μνήμη και στην πανάρχαια ανάγκη του ανθρώπου να μετατρέπει τον άγνωστο ουρανό σε ιστορία.
Από τον Απόλλωνα στην Άρτεμη
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση βρίσκεται στη Σελήνη.
Στις 20 Ιουλίου 1969, η αποστολή Apollo 11 έφερε τους πρώτους ανθρώπους στην επιφάνειά της. Μέχρι την ολοκλήρωση του προγράμματος Apollo, δώδεκα άνθρωποι είχαν περπατήσει σε έναν άλλο κόσμο.
Περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, όταν η NASA επέλεξε το όνομα του νέου προγράμματος σεληνιακής εξερεύνησης, στράφηκε ξανά στην ελληνική μυθολογία.
Artemis.
Η σύνδεση ήταν συνειδητή: στην ελληνική μυθολογία η Άρτεμις είναι η δίδυμη αδελφή του Απόλλωνα και θεότητα στενά συνδεδεμένη με τη Σελήνη.
Έτσι δημιουργείται μια συμβολική συνέχεια:
Apollo → Artemis.
Από τον αδελφό στην αδελφή.
Από την πρώτη εποχή της ανθρώπινης εξερεύνησης της Σελήνης σε μια νέα.
Και η μυθολογία δεν σταματά εκεί.
Το διαστημόπλοιο του προγράμματος Artemis ονομάζεται Orion - Ωρίων, από τον μυθικό κυνηγό που έγινε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές του νυχτερινού ουρανού.
Μέσα σε ένα σύγχρονο διαστημικό πρόγραμμα συναντώνται λοιπόν ο Απόλλων, η Άρτεμις, ο Ωρίων και η Σελήνη.
Σχεδόν σαν ένας αρχαίος μύθος να μετατράπηκε, χιλιάδες χρόνια αργότερα, σε μηχανική.
Η NASA όμως δεν «βάφτισε» το Διάστημα
Θα ήταν λανθασμένο να πούμε ότι η NASA είναι εκείνη που γέμισε το Διάστημα με ελληνικά ονόματα.
Η ιστορία είναι πολύ παλαιότερη.
Οι άνθρωποι παρατηρούσαν τον ουρανό χιλιάδες χρόνια πριν υπάρξουν τηλεσκόπια. Οι αρχαίοι Έλληνες κληρονόμησαν σημαντικές αστρονομικές γνώσεις από παλαιότερους πολιτισμούς και τις ενσωμάτωσαν στη δική τους μαθηματική, φιλοσοφική και μυθολογική παράδοση.
Ο ουρανός δεν ήταν απλώς φωτεινά σημεία, ήταν γεμάτος ιστορίες.
Ο Ωρίων κυνηγούσε. Η Ανδρομέδα περίμενε δεμένη στον βράχο. Ο Περσέας ερχόταν να τη σώσει. Η Κασσιόπη και ο Ηρακλής είχαν τη θέση τους ανάμεσα στα άστρα.
Οι ιστορίες βοηθούσαν τους ανθρώπους να οργανώνουν, να θυμούνται και να μεταδίδουν τον ουρανό από γενιά σε γενιά. Μέσα από την ελληνορωμαϊκή και αργότερα την ευρωπαϊκή επιστημονική παράδοση, πολλά από αυτά τα ονόματα επέζησαν.
Έτσι, όταν γεννήθηκε η διαστημική εποχή, η μυθολογία βρισκόταν ήδη εκεί.
Από τον μύθο στη μέτρηση του ουρανού
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν έμειναν μόνο στους μύθους.
Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος πρότεινε τον 3ο αιώνα π.Χ. ένα μοντέλο στο οποίο η Γη κινείται γύρω από τον Ήλιο. Ο Αρχιμήδης αναφέρεται σε αυτή την ιδέα, ενώ αρχαίες μαρτυρίες τού αποδίδουν μηχανικά μοντέλα ουράνιων κινήσεων.
Λίγο αργότερα, ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων, με το πολύπλοκο σύστημα γραναζιών του, μπορούσε να αναπαριστά αστρονομικούς κύκλους και να προβλέπει εκλείψεις.
Οι άνθρωποι που έδωσαν μύθους στον ουρανό προσπάθησαν επίσης να καταλάβουν πώς λειτουργεί.
Στον Δία, ο μύθος έγινε ουράνια μηχανική
Γύρω από τον Δία βρίσκονται τέσσερις μεγάλοι δορυφόροι:
Ιώ, Ευρώπη, Γανυμήδης, Καλλιστώ.
Τα ονόματά τους προέρχονται από μορφές που συνδέονται στις ελληνικές μυθολογικές παραδόσεις με τον Δία.
Πρόσωπα που στις αρχαίες αφηγήσεις συνδέονταν με τον μυθολογικό Δία βρίσκονται σήμερα, ως ονόματα, πάνω σε πραγματικούς κόσμους που περιστρέφονται γύρω από τον πραγματικό πλανήτη.
Ο μύθος έγινε ουράνια μηχανική.
Και ένας από αυτούς τους κόσμους έχει ιδιαίτερη επιστημονική σημασία: η Ευρώπη.
Κάτω από τον παγωμένο φλοιό της υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για έναν τεράστιο ωκεανό αλμυρού νερού. Γι' αυτό αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κόσμους για τη διερεύνηση της δυνητικής κατοικησιμότητας πέρα από τη Γη.
Η αποστολή Europa Clipper έχει ως στόχο να εξετάσει αν αυτός ο παγωμένος κόσμος διαθέτει συνθήκες κατάλληλες για ζωή.
Ένα όνομα που γεννήθηκε σε έναν αρχαίο μύθο βρίσκεται σήμερα πάνω σε έναν κόσμο όπου η ανθρωπότητα αναζητά απάντηση σε ένα πανάρχαιο ερώτημα:
Μπορεί να υπάρχει ζωή και αλλού;
Στον Κρόνο, ένας μυθολογικός κόσμος
Γύρω από τον Κρόνο συναντάμε ονόματα όπως Τιτάνας, Ρέα, Τηθύς, Διώνη, Υπερίων, Προμηθέας, Πανδώρα, Επιμηθέας, Άτλας και Πάνας.
Σχεδόν ένα ολόκληρο μυθολογικό οικοσύστημα γύρω από έναν πραγματικό πλανήτη.
Ο Προμηθέας, η Πανδώρα και ο Άτλας βρίσκονται πλέον στον ουρανό ως ονόματα πραγματικών δορυφόρων. Ο Τιτάνας, ο μεγαλύτερος δορυφόρος του Κρόνου, είναι ένας από τους πιο παράξενους κόσμους που γνωρίζουμε, με πυκνή ατμόσφαιρα και λίμνες και θάλασσες υγρών υδρογονανθράκων.
Καθώς ανακαλύπτονταν περισσότεροι δορυφόροι, η ονοματοδοσία επεκτάθηκε και σε άλλες μυθολογικές παραδόσεις.
Ο ουρανός δεν αφηγείται μόνο ελληνικές ιστορίες. Είναι μια βιβλιοθήκη πολλών πολιτισμών.
Ψυχή: όταν η επιστήμη δημιουργεί ποίηση
Μια από τις ωραιότερες περιπτώσεις είναι η Psyche - Ψυχή.
Το 1852 ο Ιταλός αστρονόμος Annibale de Gasparis ανακάλυψε τον αστεροειδή 16 Psyche, που ονομάστηκε από την Ψυχή της ελληνικής μυθολογίας.
Σήμερα ένα διαστημόπλοιο της NASA, επίσης με το όνομα Psyche, ταξιδεύει προς αυτόν τον πλούσιο σε μέταλλα κόσμο για να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα τον σχηματισμό πλανητικών σωμάτων.
Και εδώ εμφανίζεται μια όμορφη, αν και τυχαία, συμβολική αντιστοιχία.
Η αρχαία Ψυχή συνδέθηκε με την εσωτερική ανθρώπινη υπόσταση.
Η σύγχρονη Psyche ταξιδεύει προς έναν κόσμο που μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα το κρυμμένο εσωτερικό των πλανητικών σωμάτων.
Μερικές φορές η επιστήμη δημιουργεί, χωρίς να το επιδιώκει, ποίηση.
Γιατί χρειαζόμαστε μύθους στην εποχή των πυραύλων;
Γιατί ένας πολιτισμός με υπερυπολογιστές, διαστημικά τηλεσκόπια και πυραύλους εξακολουθεί να χρησιμοποιεί ονόματα αρχαίων θεών και ηρώων;
Επειδή ένας αριθμός μπορεί να προσδιορίσει ένα αντικείμενο.
Ένα όνομα όμως μπορεί να του δώσει ιστορία.
Η διαστημική εξερεύνηση δεν είναι μόνο μηχανική. Είναι ανθρώπινη περιπέτεια: άγνωστο, κίνδυνος, περιέργεια, ανακάλυψη, φιλοδοξία, υπέρβαση.
Ακριβώς τα υλικά από τα οποία οι άνθρωποι κατασκεύαζαν ανέκαθεν τους μύθους τους.
Και ο Απόλλων πλέον δεν κουβαλά μόνο τον αρχαίο μύθο του. Κουβαλά και μια δεύτερη, σύγχρονη μυθολογία: τις εικόνες ανθρώπων που περπάτησαν στη Σελήνη.
Μέσα σε μία μόνο λέξη, ένα όνομα μπορεί να μεταφέρει μια ολόκληρη πολιτισμική βιβλιοθήκη.
Ο ουρανός δεν είναι μόνο ελληνικός
Η ιστορία της αστρονομίας δεν ανήκει σε έναν μόνο πολιτισμό.
Οι Βαβυλώνιοι ανέπτυξαν προηγμένη παρατηρησιακή αστρονομία. Η αραβική επιστημονική παράδοση διατήρησε και ανέπτυξε σημαντικό μέρος της αστρονομικής γνώσης, ενώ η Κίνα και η Ινδία δημιούργησαν τις δικές τους μακραίωνες αστρονομικές παραδόσεις.
Η ελληνική μυθολογία απέκτησε ιδιαίτερα ισχυρή θέση στη σύγχρονη δυτική αστρονομική ονοματολογία επειδή πέρασε μέσα από τη ρωμαϊκή και αργότερα την ευρωπαϊκή επιστημονική παράδοση.
Η πραγματική ιστορία, λοιπόν, δεν είναι ότι «οι αρχαίοι Έλληνες ονόμασαν το Διάστημα».
Είναι κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον:
οι ιστορίες τους επέζησαν αρκετά ώστε να συναντήσουν τη διαστημική εποχή.
Από τον άνθρωπο που κοίταζε τα άστρα στον άνθρωπο που ταξιδεύει προς αυτά
Κάποτε ένας άνθρωπος στεκόταν κάτω από έναν ουρανό χωρίς τεχνητά φώτα.
Κοιτούσε τα άστρα, τα συνέδεε μεταξύ τους και έβλεπε ανθρώπους, θεούς, κυνηγούς, Τιτάνες, ήρωες και τέρατα.
Δεν μπορούσε να πάει εκεί.
Έτσι πήγαινε με τη φαντασία του.
Σήμερα ο άνθρωπος στέλνει διαστημόπλοια σε αστεροειδείς, περνά δίπλα από παγωμένους δορυφόρους, κοιτάζει δισεκατομμύρια χρόνια πίσω στον χρόνο και ετοιμάζεται να επιστρέψει στη Σελήνη.
Κι όμως, πάνω στις μηχανές του εξακολουθεί να γράφει: Artemis, Orion, Psyche.
Και στους κόσμους που εξερευνά συναντά: Europa, Ganymede, Callisto, Titan, Prometheus, Pandora.
Σαν μια αόρατη γέφυρα να ενώνει δύο ανθρώπους που τους χωρίζουν χιλιάδες χρόνια:
τον άνθρωπο της αρχαιότητας που κοίταζε τα άστρα και αναρωτιόταν τι υπάρχει εκεί πάνω, και τον σύγχρονο άνθρωπο που στέλνει μια μηχανή για να το ανακαλύψει.
Ο πρώτος δεν είχε πυραύλους.
Είχε ιστορίες.
Ο δεύτερος απέκτησε τους πυραύλους.
Και πήρε τις ιστορίες μαζί του.
Ίσως αυτός να είναι ο πραγματικός λόγος που οι αρχαίοι μύθοι εξακολουθούν να ταξιδεύουν στο Διάστημα.
Η τεχνολογία μάς δείχνει πώς μπορούμε να φτάσουμε εκεί.
Η επιστήμη μάς εξηγεί τι υπάρχει εκεί.
Αλλά τα ονόματα μάς θυμίζουν κάτι διαφορετικό:
πόσο καιρό ο άνθρωπος ονειρευόταν να πάει.
Principal Engineer
Full Lifecycle Product Development
(CAD/CAM/PLM)
