.webp "ΚΑΦΕΚΟΠΤΕΙΟ ΝΕΚΤΡΑ ΣΤΟ ΑΡΓΟΣ")
.jpg "Το αίνιγμα της ακρίβειας και η λύση του (γράφει ο Θεμιστοκλής Παπαϊωάννου)")
Η ακρίβεια δεν είναι απλώς ένα οικονομικό πρόβλημα. Είναι ένα βαθιά κοινωνικό ζήτημα που επηρεάζει την εργασία, την κατοικία, τη διατροφή και τελικά την ίδια την ποιότητα της ανθρώπινης ζωής.
Ο εργαζόμενος δυσκολεύεται να καλύψει τις ανάγκες του, ο συνταξιούχος βλέπει τη σύνταξή του να εξαντλείται, ο νέος αδυνατεί να αποκτήσει ανεξάρτητη κατοικία και η οικογένεια περιορίζει ακόμη και βασικές δαπάνες.
Κι όμως, ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία δεν υπήρχαν τόσο ανεπτυγμένες παραγωγικές δυνάμεις. Η επιστήμη, η τεχνολογία, η αυτοματοποίηση και η κοινωνική συνεργασία επιτρέπουν την παραγωγή τεράστιου πλούτου.
1.Εδώ βρίσκεται το αίνιγμα της ακρίβειας: Πώς γίνεται η κοινωνία να έχει τη δυνατότητα να παράγει όλο και περισσότερα, αλλά οι άνθρωποι που παράγουν αυτόν τον πλούτο να δυσκολεύονται να ζήσουν;
Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται η παραγωγή, η ιδιοκτησία και η διανομή του κοινωνικού πλούτου.
2.Η πραγματικότητα πίσω από τους αριθμούς
Τα πρόσφατα στοιχεία αποκαλύπτουν ότι η ακρίβεια δεν αποτελεί απλώς υποκειμενική αίσθηση των καταναλωτών.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τον Σεπτέμβριο του 2026, ο ετήσιος πληθωρισμός στην Ελλάδα έφτασε το 5%, ενώ ιδιαίτερα μεγάλες αυξήσεις καταγράφηκαν στη στέγαση, κατά 14,7%, και στις μεταφορές, κατά 11,3%.
Παράλληλα, η προκαταρκτική εκτίμηση της Eurostat για την ευρωζώνη έδειξε ετήσιο πληθωρισμό 3,8%, με την ενέργεια να παρουσιάζει αύξηση 18,8%.
Αλλά ακόμη και όταν ο πληθωρισμός μειώνεται, οι τιμές δεν επιστρέφουν υποχρεωτικά στα προηγούμενα επίπεδα.
Ένα προϊόν που κόστιζε 100 ευρώ και αυξήθηκε στα 120 ευρώ δεν γίνεται ξανά φθηνό επειδή η επόμενη αύξησή του περιορίζεται στο 2%.
Η μείωση του πληθωρισμού σημαίνει επιβράδυνση της αύξησης των τιμών, όχι αναγκαστικά μείωση του κόστους ζωής.
Το πραγματικό πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσο αυξάνονται οι τιμές, αλλά πόσα αγαθά και υπηρεσίες μπορεί να αποκτήσει ο άνθρωπος με το εισόδημά του.
3. Η αντιφαση της ακρίβειας
Εκατομμύρια άνθρωποι συνεργάζονται για την παραγωγή τροφίμων, ενέργειας, κατοικιών και υπηρεσιών. Όμως η παραγωγή δεν οργανώνεται πρωτίστως με κριτήριο την ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών, αλλά με κριτήριο την κερδοφορία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιχειρηματικό κέρδος προέρχεται από μια αυθαίρετη αύξηση τιμών. Οι τιμές επηρεάζονται από το κόστος, την προσφορά, τη ζήτηση, τον ανταγωνισμό και τις διεθνείς συνθήκες.
Σημαίνει όμως ότι η δυνατότητα της κοινωνίας να παράγει αγαθά δεν ταυτίζεται με τη δυνατότητα όλων των ανθρώπων να τα αποκτήσουν.
Μπορεί να υπάρχουν κατοικίες, αλλά να μην είναι οικονομικά προσιτές. Μπορεί να υπάρχουν τρόφιμα, αλλά η οικογένεια να περιορίζει την κατανάλωσή τους. Μπορεί να αυξάνεται η παραγωγικότητα της εργασίας, αλλά το πραγματικό εισόδημα να μη βελτιώνεται ανάλογα.
Αυτή είναι η βαθύτερη κοινωνική αντίφαση: Η παραγωγή αναπτύσσεται ως κοινωνική δύναμη, αλλά η πρόσβαση στα αποτελέσματά της εξαρτάται από την ατομική αγοραστική δύναμη.
4.Η ακρίβεια δεν πλήττει όλους το ίδιο
Για τα χαμηλά εισοδήματα, οι δαπάνες διατροφής, ενέργειας και στέγασης αποτελούν μεγάλο μέρος του οικογενειακού προϋπολογισμού. Γι' αυτό η αύξησή τους περιορίζει δυσανάλογα το επίπεδο διαβίωσης.
Αντίθετα, οι μεγάλες επιχειρήσεις που διαθέτουν ισχυρή θέση στην αγορά έχουν συχνά μεγαλύτερη δυνατότητα να μετακυλίουν το αυξημένο κόστος στους καταναλωτές.
Η συγκέντρωση της παραγωγής και της εμπορίας σε λίγες μεγάλες επιχειρήσεις μπορεί να περιορίζει τον ανταγωνισμό και να ενισχύει τη δυνατότητα διατήρησης υψηλών τιμών.
Η ακρίβεια, επομένως, δεν είναι μόνο πρόβλημα τιμών. Είναι και πρόβλημα οικονομικής εξουσίας και κοινωνικής ανισότητας.
5.Γιατί δεν αρκούν τα επιδόματα και τα προσωρινά μέτρα;
Οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να προσφέρουν ουσιαστική ανακούφιση στα νοικοκυριά. Δεν αποτελούν όμως ολοκληρωμένη λύση.
Όταν επιδοτείται η κατανάλωση χωρίς να αντιμετωπίζονται τα προβλήματα στην παραγωγή, στη διανομή και στη λειτουργία των αγορών, οι αιτίες της ακρίβειας παραμένουν.
Ακόμη και η μείωση των φόρων δεν εξασφαλίζει πάντοτε αντίστοιχη μείωση των τελικών τιμών, εάν δεν υπάρχουν αποτελεσματικοί μηχανισμοί ελέγχου.
Το βασικό ερώτημα είναι επομένως διαφορετικό: Θέλουμε απλώς να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να αντέχουν την ακρίβεια ή θέλουμε να αλλάξουμε τις συνθήκες που την αναπαράγουν;
6.Επτά προτάσεις για την αντιμετώπιση της ακρίβειας
Πρώτον, ουσιαστική αύξηση των πραγματικών μισθών και συντάξεων. Η αναπροσαρμογή των εισοδημάτων πρέπει να συνδέεται με το πραγματικό κόστος ζωής. Η ενίσχυση των συλλογικών συμβάσεων και η προστασία της εργασίας αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις.
Δεύτερον, μείωση της φορολογίας στα βασικά αγαθά. Η μείωση του ΦΠΑ στα είδη πρώτης ανάγκης πρέπει να συνοδεύεται από έλεγχο των τελικών τιμών, ώστε το όφελος να μεταφέρεται στον καταναλωτή.
Τρίτον, αντιμετώπιση της ολιγοπωλιακής ισχύος. Απαιτείται διαφάνεια στα περιθώρια κέρδους, ουσιαστικός έλεγχος των αγορών και αυστηρή αντιμετώπιση των παράνομων συμπράξεων και των καταχρηστικών πρακτικών.
Τέταρτον, δημόσιος και κοινωνικός έλεγχος στην ενέργεια. Η ενέργεια αποτελεί βασική προϋπόθεση της παραγωγής και της ανθρώπινης διαβίωσης. Η καθολική πρόσβαση σε αυτήν πρέπει να αποτελεί κοινωνική προτεραιότητα, με δημοκρατική λογοδοσία και έλεγχο του κόστους.
Πέμπτον, ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής και των συνεταιρισμών. Η μείωση του αγροτικού κόστους, η ανάπτυξη παραγωγικών συνεταιρισμών και η δημιουργία δικτύων απευθείας διάθεσης μπορούν να περιορίσουν τις επιβαρύνσεις από την παραγωγή μέχρι την κατανάλωση.
Έκτον, ολοκληρωμένη κοινωνική πολιτική για την κατοικία. Η δημιουργία δημόσιας και κοινωνικής κατοικίας, η αξιοποίηση ανενεργών ακινήτων και η προστασία των ενοικιαστών μπορούν να περιορίσουν την πίεση του στεγαστικού κόστους.
Έβδομον, δημοκρατικός κοινωνικός σχεδιασμός της παραγωγής. Η κοινωνία πρέπει να αποκτήσει ουσιαστικό λόγο στις βασικές οικονομικές αποφάσεις: τι παράγεται, πώς παράγεται, με ποιους πόρους και για ποιες ανάγκες. Αυτό προϋποθέτει κοινωνικό έλεγχο σε στρατηγικούς τομείς, συμμετοχή των εργαζομένων και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Οι έξι πρώτες προτάσεις μπορούν να αποτελέσουν ένα άμεσο πρόγραμμα αντιμετώπισης της ακρίβειας. Η έβδομη ανοίγει τον δρόμο για έναν βαθύτερο κοινωνικό μετασχηματισμό.
7.Η λύση του αινίγματος
Η ανάλυση μας επιτρέπει να κατανοήσουμε ότι η ακρίβεια δεν είναι ένα μεμονωμένο πρόβλημα που μπορεί να αντιμετωπιστεί οριστικά με μια διοικητική απόφαση.
Οι συγκεκριμένες ανατιμήσεις έχουν διαφορετικές αιτίες. Άλλες συνδέονται με την ενέργεια, άλλες με την παραγωγή, άλλες με τις διεθνείς αγορές και άλλες με τη συγκέντρωση της οικονομικής ισχύος.
Ωστόσο, πίσω από αυτές τις διαφορετικές αιτίες υπάρχει ένα γενικότερο κοινωνικό ζήτημα: η αντίφαση ανάμεσα στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνατοτήτων και στον περιορισμό της πρόσβασης των ανθρώπων στα αποτελέσματά τους.
Οι στοχαστες περιέγραψαν αυτή τη σχέση ως μια μορφή κοινωνικής αντιστροφής: οι άνθρωποι δημιουργούν με την εργασία τους οικονομικές δυνάμεις που εμφανίζονται στη συνέχεια ως ανεξάρτητες και κυρίαρχες πάνω στους ίδιους.
Η αγορά, το χρήμα και το κεφάλαιο, αντί να λειτουργούν ως μέσα εξυπηρέτησης των ανθρώπινων αναγκών, αποκτούν τη μορφή δυνάμεων στις οποίες υποτάσσεται η κοινωνική ζωή.
Η πραγματική λύση δεν βρίσκεται στην κατάργηση κάθε οικονομικού περιορισμού, πράγμα αδύνατο, ούτε στην αυθαίρετη επιβολή χαμηλών τιμών που μπορεί να δημιουργήσει ελλείψεις.
Βρίσκεται στη σταδιακή δημιουργία κοινωνικών σχέσεων όπου η παραγωγή, η διανομή και η αξιοποίηση του πλεονάσματος θα υπηρετούν συνειδητά τις ανάγκες των ανθρώπων.
Αυτό σημαίνει μετάβαση από την αποκλειστική κυριαρχία της κερδοφορίας σε μια οικονομία κοινωνικών προτεραιοτήτων, δημοκρατικού σχεδιασμού και ουσιαστικής συμμετοχής των ίδιων των παραγωγών.
8.Επίλογος: Από την ακρίβεια στην κοινωνική απελευθέρωση
Η ακρίβεια δεν είναι απλώς η ιστορία των προϊόντων που ακριβαίνουν. Είναι η ιστορία μιας κοινωνίας που παράγει τεράστιο πλούτο, χωρίς να εξασφαλίζει σε όλους τους δημιουργούς του μια αξιοπρεπή ζωή.
Γι' αυτό η αντιμετώπισή της δεν μπορεί να περιοριστεί σε επιδόματα, προσωρινές φορολογικές ελαφρύνσεις ή διοικητικούς ελέγχους.
Χρειάζεται άμεση προστασία του λαϊκού εισοδήματος, αντιμετώπιση της οικονομικής συγκέντρωσης, ενίσχυση της κοινωνικής παραγωγής και, τελικά, αλλαγή των σχέσεων που καθορίζουν τη διανομή του πλούτου.
Το πραγματικό αίνιγμα δεν είναι γιατί αυξάνονται οι τιμές. Είναι γιατί η ανάπτυξη της παραγωγικής δύναμης της κοινωνίας δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε ανάπτυξη της ευημερίας όλων.
Και η λύση του βρίσκεται στην υπέρβαση αυτής της αντίφασης: να αποκτήσουν οι ίδιοι οι άνθρωποι συλλογικό και δημοκρατικό έλεγχο πάνω στις δυνάμεις που δημιουργούν.
Γιατί ο τελικός σκοπός της οικονομίας δεν μπορεί να είναι η αδιάκοπη αύξηση του κέρδους, αλλά η ολόπλευρη ανάπτυξη του ανθρώπου.
Δεν πρέπει ο άνθρωπος να υπηρετεί την οικονομία. Πρέπει η οικονομία να υπηρετεί τον άνθρωπο.
Θεμιστοκλής Παπαϊωάννου
