Καρκίνος μαστού: Η πρόληψη χρειάζεται εξατομικευμένη προσέγγιση

(Άρθρο της Ελίνα​ς Παπαδοπούλου​
Γενικ​ή​ς Οικογενειακ​ής Ιατρ​ο​ύ)

Ο καρκίνος του μαστού αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία και τον συχνότερο καρκίνο στις γυναίκες παγκοσμίως. Παρά την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης στη διάγνωση και τη θεραπεία, εξακολουθεί να επηρεάζει εκατομμύρια γυναίκες και τις οικογένειές τους. Το μήνυμα, ωστόσο, είναι σαφές: η έγκαιρη διάγνωση μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά την πορεία της νόσου και να σώσει ζωές.

Σύμφωνα με τα διεθνή επιδημιολογικά δεδομένα, το 2022 καταγράφηκαν παγκοσμίως περίπου 2,3 εκατομμύρια νέες περιπτώσεις καρκίνου του μαστού και περίπου 670.000 θάνατοι. Τα νεότερα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας επιβεβαιώνουν ότι η νόσος εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική αιτία θνησιμότητας στις γυναίκες.

Αν και εμφανίζεται κυρίως στις γυναίκες, καρκίνος του μαστού μπορεί να εμφανιστεί και στους άνδρες, σε ποσοστό περίπου 0,5–1% των περιστατικών.

Η ηλικία αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου, χωρίς όμως να αποκλείεται η εμφάνιση της νόσου σε νεότερες γυναίκες. Επιπλέον, η ύπαρξη οικογενειακού ιστορικού, ορισμένες κληρονομικές γονιδιακές μεταλλάξεις, προηγούμενο ιστορικό καρκίνου του μαστού και άλλοι παράγοντες μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο.

Γιατί η έγκαιρη διάγνωση είναι τόσο σημαντική;

Όταν ο καρκίνος του μαστού εντοπίζεται σε πρώιμο στάδιο οι θεραπευτικές επιλογές είναι συνήθως περισσότερες και οι πιθανότητες επιτυχούς αντιμετώπισης σημαντικά καλύτερες.

Η μαστογραφία αποτελεί τη βασική εξέταση προσυμπτωματικού ελέγχου, καθώς μπορεί να αναδείξει αλλοιώσεις που δεν είναι ψηλαφητές. Δεν είναι, ωστόσο, αλάνθαστη. Η αποτελεσματικότητά της επηρεάζεται, μεταξύ άλλων, από την πυκνότητα του μαστού και από τον συνολικό κίνδυνο κάθε γυναίκας.

Πότε πρέπει να ξεκινά η μαστογραφία και κάθε πότε να επαναλαμβάνεται;

Η ηλικία έναρξης και η συχνότητα του προληπτικού ελέγχου πρέπει να καθορίζονται με βάση τις ισχύουσες εθνικές οδηγίες, το ατομικό ιστορικό και τους παράγοντες κινδύνου.

Για τις γυναίκες μέσου κινδύνου, οι ευρωπαϊκές συστάσεις υποστηρίζουν οργανωμένο έλεγχο με μαστογραφία, με βασικό ηλικιακό εύρος τα 50–69 έτη και δυνατότητα επέκτασης από τα 45 έως τα 74 έτη, ανάλογα με το πρόγραμμα και τις εφαρμοζόμενες οδηγίες. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επίσης συμπεριλάβει την ψηφιακή τομοσύνθεση ως επιλογή και προτείνει να γίνεται η μαγνητική τομογραφία σε γυναίκες με ιδιαίτερα πυκνούς μαστούς επί των ενδείξεων.

• Εθνικό πρόγραμμα «Φώφη Γεννηματά»: αφορά γυναίκες 45–74 ετών και προβλέπει δωρεάν ψηφιακή μαστογραφία ανά δύο έτη, με υπερηχογράφημα όταν απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση. Αυτό αναφέρει και ο ΕΟΔΥ τον Σεπτέμβριο του 2026

• Παροχές ΕΟΠΥΥ: οι δημοσιευμένες πληροφορίες του Οργανισμού αναφέρουν μαστογραφία κάθε δύο χρόνια για γυναίκες 40–50 ετών και κάθε χρόνο για γυναίκες άνω των 50 ετών, καθώς και ετήσια μαστογραφία από τα 35 έτη για γυναίκες υψηλού κινδύνου, με παραπομπή ειδικού γιατρού.

• Γυναίκες αυξημένου κινδύνου: ενδέχεται να χρειάζονται έλεγχο από μικρότερη ηλικία, συχνότερες εξετάσεις ή συνδυασμό μαστογραφίας και μαγνητικής τομογραφίας.

Πυκνότητα μαστού: Ένας παράγοντας που δεν πρέπει να αγνοείται

Η πυκνότητα του μαστού αποτελεί κρίσιμο στοιχείο στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της μαστογραφίας.

Ο μαστός αποτελείται από λιπώδη, αδενικό και ινώδη ιστό. Όταν το ποσοστό του αδενικού και του ινώδους ιστού είναι αυξημένο σε σχέση με τον λιπώδη ιστό, ο μαστός χαρακτηρίζεται πυκνός.

Η πυκνότητα αξιολογείται στη μαστογραφία και ταξινομείται σε τέσσερις κατηγορίες, από σχεδόν εξ ολοκλήρου λιπώδη έως εξαιρετικά πυκνό μαστό.

Η σημασία της είναι διπλή:

1. Μειώνει την ευαισθησία της μαστογραφίας. Ο πυκνός αδενικός ιστός εμφανίζεται λευκός στη μαστογραφία, όπως και πολλές καρκινικές αλλοιώσεις. Έτσι, ένας όγκος μπορεί να είναι δυσκολότερο να εντοπιστεί.

2. Συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του μαστού, σε σύγκριση με μαστούς χαμηλότερης πυκνότητας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η μαστογραφία είναι άχρηστη στις γυναίκες με πυκνούς μαστούς. Παραμένει σημαντική εξέταση, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάζεται συμπληρωματική απεικόνιση, ανάλογα με την πυκνότητα, τους υπόλοιπους παράγοντες κινδύνου και τα ευρήματα.

Πότε χρειάζεται υπερηχογράφημα, τομοσύνθεση ή μαγνητική τομογραφία;

Η επιλογή της κατάλληλης εξέτασης δεν πρέπει να γίνεται με τον ίδιο τρόπο για όλες τις γυναίκες. Η ηλικία, η πυκνότητα του μαστού, το οικογενειακό ιστορικό, τυχόν γονιδιακές μεταλλάξεις και τα ευρήματα προηγούμενων εξετάσεων καθορίζουν αν απαιτείται συμπληρωματικός έλεγχος.

Υπερηχογράφημα μαστών

Το υπερηχογράφημα μπορεί να συμπληρώσει τη μαστογραφία, ιδιαίτερα σε γυναίκες με πυκνούς μαστούς, όταν υπάρχει συγκεκριμένο απεικονιστικό εύρημα ή όταν χρειάζεται διερεύνηση ενός ψηλαφητού ογκιδίου. Είναι επίσης χρήσιμο σε νεότερες γυναίκες για τη διερεύνηση συμπτωμάτων, καθώς ο αδενικός ιστός τους είναι συχνά πυκνότερος.

Ωστόσο, δεν υποκαθιστά τη μαστογραφία και επιπλέον, μπορεί να αναδείξει καλοήθη ευρήματα που οδηγούν σε πρόσθετες εξετάσεις ή βιοψίες χωρίς να υπάρχει καρκίνος. Επομένως, δεν είναι απαραίτητο να πραγματοποιείται αυτομάτως σε κάθε γυναίκα με πυκνούς μαστούς.

Ψηφιακή τομοσύνθεση μαστού (3D μαστογραφία)

Η τομοσύνθεση αποτελεί εξελιγμένη τεχνική μαστογραφίας, κατά την οποία λαμβάνονται εικόνες από διαφορετικές γωνίες και δημιουργούνται λεπτές τομές του μαστού.

Με τον τρόπο αυτό μειώνεται η επικάλυψη των ιστών, γεγονός που μπορεί να διευκολύνει την ανίχνευση ορισμένων αλλοιώσεων, ιδιαίτερα σε πυκνούς μαστούς.

Η τομοσύνθεση δεν είναι απαραίτητη για όλες τις γυναίκες, αλλά αποτελεί σημαντική επιλογή όπου είναι διαθέσιμη και ενδείκνυται βάσει της κλινικής και απεικονιστικής αξιολόγησης.

Μαγνητική τομογραφία μαστών (MRI)

Η μαγνητική τομογραφία έχει υψηλή ευαισθησία και χρησιμοποιείται κυρίως σε γυναίκες με αυξημένο ή πολύ υψηλό κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού, όπως σε περιπτώσεις συγκεκριμένων κληρονομικών μεταλλάξεων, ισχυρού οικογενειακού ιστορικού ή προηγούμενης ακτινοθεραπείας στον θώρακα σε νεαρή ηλικία.

Μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη  σε γυναίκες με ιδιαίτερα πυκνούς μαστούς μετά απο ιατρική αξιολογηση.

Στις γυναίκες υψηλού κινδύνου, η μαγνητική τομογραφια συνήθως συμπληρώνει την μαστογραφία και δεν την αντικαθιστά. Η απόφαση πρέπει να λαμβάνεται εξατομικευμένα, καθώς η εξέταση μπορεί να οδηγήσει και σε πρόσθετα ευρήματα που τελικά αποδεικνύονται καλοήθη.

Το βασικό μήνυμα είναι ότι δεν χρειάζονται όλες οι γυναίκες όλες τις εξετάσεις. Χρειάζονται τη σωστή εξέταση, τη σωστή στιγμή και με βάση τον δικό τους κίνδυνο.

Ποια συμπτώματα πρέπει να κινητοποιήσουν μια γυναίκα;

Ανεξάρτητα από την ηλικία και το πότε έγινε η τελευταία μαστογραφία, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση όταν εμφανιστεί:

• Νέο ογκίδιο ή σκλήρυνση στο μαστό ή στη μασχάλη.

• Αλλαγή στο μέγεθος ή στο σχήμα του μαστού.

• Εισολκή της θηλής ή νέα αλλαγή στην εμφάνισή της.

• Αιματηρή ή άλλη ασυνήθιστη έκκριση από τη θηλή.

• Αλλαγή στο δέρμα, όπως εισολκές, πάχυνση ή όψη «φλοιού πορτοκαλιού».

• Επίμονη, ανεξήγητη αλλαγή ή ενόχληση στο μαστό.

Τα συμπτώματα αυτά δεν σημαίνουν απαραίτητα καρκίνο. Απαιτούν, όμως, αξιολόγηση χωρίς καθυστέρηση. Μια πρόσφατη φυσιολογική μαστογραφία δεν πρέπει να αποτελεί λόγο αναβολής της εξέτασης όταν εμφανίζεται νέο σύμπτωμα.

Πρόληψη σημαίνει εξατομικευμένος έλεγχος και ενημέρωση

Δεν μπορούμε να αποτρέψουμε όλες τις περιπτώσεις καρκίνου του μαστού. Μπορούμε, όμως, να μειώσουμε ορισμένους τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου και, κυρίως, να αυξήσουμε τις πιθανότητες έγκαιρης διάγνωσης.

Η διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους, η τακτική σωματική δραστηριότητα, ο περιορισμός της κατανάλωσης αλκοόλ και η αποφυγή του καπνίσματος συμβάλλουν στη συνολική υγεία και μπορούν να επηρεάσουν τον κίνδυνο εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου.

Εξίσου σημαντική είναι η γνώση του ατομικού και οικογενειακού ιστορικού. Οι γυναίκες με επιβαρυμένο ιστορικό πρέπει να ενημερώνουν τον γιατρό τους, ώστε να αξιολογείται αν χρειάζονται  διαφορετικό πρόγραμμα παρακολούθησης.

Η αυτογνωσία του μαστού και η εξοικείωση με τη φυσιολογική του εικόνα βοηθούν στην αναγνώριση νέων αλλαγών. Η αυτοεξέταση, ωστόσο, δεν αντικαθιστά τον οργανωμένο προσυμπτωματικό έλεγχο.

Το μήνυμα της πρόληψης

Ο καρκίνος του μαστού δεν αφορά μόνο μία ηλικιακή ομάδα και η πρόληψη δεν μπορεί να είναι ίδια για όλες τις γυναίκες. Η μαστογραφία παραμένει θεμελιώδης εξέταση, αλλά η πυκνότητα του μαστού και οι κληρονομικοί παραγοντες κινδύνου μπορεί να καθιστούν αναγκαίο τον συμπληρωματικό έλεγχο με υπερηχογράφημα, τομοσύνθεση ή μαγνητική τομογραφία.

Η ουσιαστική πρόληψη ξεκινά από την ενημέρωση, συνεχίζεται  με τον προληπτικό έλεγχο και ολοκληρώνεται με την εξατομικευμένη ιατρική καθοδήγηση.

Μην περιμένεις να εμφανιστεί κάποιο σύμπτωμα για να ασχοληθείς με την υγεία των μαστών σου. Η έγκαιρη διάγνωση αρχίζει από τη σωστή ενημέρωση και τη σωστή απόφαση, την σωστή στιγμή.

Ελίνα Παπαδοπούλου
Γενικός Οικογενειακός Ιατρός
Καποδιστρίου 2, Άργος 
τηλ. 27510 25166 
www.family-med.gr