Η πρόσφατη υπόθεση της γαλλικής ρηματικής διακοίνωσης προς την Τουρκία, σχετικά με τις έρευνες για το υποθαλάσσιο ηλεκτρικό καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου, επαναφέρει ένα ιστορικό και πολιτικό ερώτημα: Πόσο ασφαλής μπορεί να αισθάνεται ένας λαός όταν η κυβέρνησή του παρουσιάζει τις συμμαχίες με μεγάλες καπιταλιστικές δυνάμεις ως εγγύηση για τα κυριαρχικά του δικαιώματα;
Για να απαντήσουμε, χρειάζεται να επιστρέψουμε στην ιστορία. Όχι αναζητώντας αιώνιους φίλους και εχθρούς, αλλά εξετάζοντας τα οικονομικά συμφέροντα, τους ανταγωνισμούς και τις πολιτικές επιλογές των κυρίαρχων τάξεων.
Από το Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 3ης Φεβρουαρίου 1830, που αναγνώρισε την ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους, μέχρι σήμερα, η γαλλική εξωτερική πολιτική γνώρισε σημαντικές μεταβολές. Τρεις ιστορικοί σταθμοί —το 1854, το 1916, το 1921 και το 2026— επιτρέπουν να εξετάσουμε την ουσία αυτών των μεταβολών.
1854: Η Γαλλία καταλαμβάνει τον Πειραιά
Το 1854, μόλις 24 χρόνια μετά την αναγνώριση της ελληνικής ανεξαρτησίας, γαλλικά και βρετανικά στρατεύματα κατέλαβαν τον Πειραιά.
Κατά τον Κριμαϊκό Πόλεμο, η Γαλλία και η Βρετανία είχαν συμμαχήσει με την Οθωμανική Αυτοκρατορία εναντίον της Ρωσίας. Οι εξεγέρσεις στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία και η στάση της ελληνικής κυβέρνησης αντιμετωπίστηκαν ως απειλή για τα συμφέροντα αυτής της συμμαχίας.
Η στρατιωτική κατοχή, που διατηρήθηκε μέχρι το 1857, συνοδεύτηκε από πιέσεις για αλλαγή της ελληνικής κυβερνητικής πολιτικής.
Η ιστορική αντίφαση είναι αποκαλυπτική: η Γαλλία, που το 1830 είχε συμβάλει στην αναγνώριση της ελληνικής ανεξαρτησίας, το 1854 χρησιμοποιούσε στρατιωτική βία εναντίον του ελληνικού κράτους, υπερασπιζόμενη τη συμμαχία της με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Δεν είχε αλλάξει κάποια αιώνια φιλία. Είχαν επικρατήσει διαφορετικές στρατηγικές προτεραιότητες.
1916: Η γαλλική επέμβαση και ο Εθνικός Διχασμός
Εξήντα δύο χρόνια αργότερα, η Γαλλία επενέβη ξανά στρατιωτικά στην Ελλάδα.
Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, γαλλικές και άλλες συμμαχικές δυνάμεις εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη από το 1915. Το 1916 ακολούθησαν στρατιωτικές πιέσεις, ναυτικός αποκλεισμός και ένοπλες συγκρούσεις στην Αθήνα, κατά τα Νοεμβριανά.
Η επέμβαση κορυφώθηκε το 1917 με την απομάκρυνση του βασιλιά Κωνσταντίνου και την είσοδο της ενωμένης πλέον Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ.
Η Γαλλία δεν επενέβη τότε για να υπερασπιστεί την Τουρκία. Αντίθετα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν στο αντίπαλο στρατόπεδο.
Αυτό το γεγονός έχει ιδιαίτερη σημασία για την ιστορική μας ανάλυση. Αποδεικνύει ότι η γαλλική πολιτική δεν καθοριζόταν από μια σταθερή προτίμηση υπέρ της Ελλάδας ή της Τουρκίας, αλλά από τις στρατηγικές επιδιώξεις της κάθε περιόδου.
Το 1854 η Γαλλία επέβαλλε την ελληνική ουδετερότητα. Το 1916–1917 επιδίωκε να εξασφαλίσει την ελληνική συμμετοχή στον πόλεμο.
Διαφορετικές πολιτικές επιλογές, με κοινό χαρακτηριστικό την επιβολή των συμφερόντων μιας μεγάλης δύναμης πάνω στις αποφάσεις ενός μικρότερου κράτους.
1921: Η συμφωνία με τον Κεμάλ
Η τρίτη ιστορική περίπτωση είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική.
Στις 20 Οκτωβρίου 1921, ενώ ο ελληνικός στρατός βρισκόταν στη Μικρά Ασία, η Γαλλία υπέγραψε τη Συμφωνία της Άγκυρας με το τουρκικό εθνικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ.
Η συμφωνία προέβλεπε την αποχώρηση των γαλλικών στρατευμάτων από την Κιλικία και ρυθμίσεις που εξυπηρετούσαν τα γαλλικά συμφέροντα στην περιοχή.
Η αποχώρηση αυτή επέτρεψε στο κεμαλικό κίνημα να ενισχύσει τη στρατιωτική και διπλωματική του θέση, σε μια κρίσιμη στιγμή της Μικρασιατικής Εκστρατείας.
Η Γαλλία, που είχε βρεθεί στο πλευρό της Ελλάδας κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, προχώρησε σε ξεχωριστό συμβιβασμό με την τουρκική εθνική ηγεσία.
Από ιστορικοϋλιστική σκοπιά, δεν μπορούμε να εξετάσουμε αυτή τη μεταβολή ανεξάρτητα από τα οικονομικά συμφέροντα του γαλλικού κεφαλαίου στην πρώην Οθωμανική Αυτοκρατορία, το κόστος της στρατιωτικής παρουσίας και τις νέες ισορροπίες στη Μέση Ανατολή.
Ούτε, βέβαια, μπορούμε να παραβλέψουμε τον χαρακτήρα της Μικρασιατικής Εκστρατείας και τις επεκτατικές επιδιώξεις της ελληνικής αστικής τάξης.
Η ιστορία του 1921 δεν είναι απλώς μια ιστορία εγκατάλειψης της Ελλάδας από έναν σύμμαχο. Είναι ιστορία ανταγωνισμού κρατών και αστικών τάξεων για εδάφη, αγορές, επιρροή και οικονομικά προνόμια.
2026: Το υποθαλάσσιο καλώδιο και η γαλλική διπλωματία
Φτάνοντας στο 2026, η αντιπαράθεση για το υποθαλάσσιο ηλεκτρικό καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου επαναφέρει το ζήτημα των σχέσεων ανάμεσα στις επιχειρηματικές επιδιώξεις και την κρατική εξωτερική πολιτική.
Η γαλλική εταιρεία Nexans συμμετέχει στην υλοποίηση του έργου, ενώ η Τουρκία προβάλλει διεκδικήσεις θαλάσσιας δικαιοδοσίας σε περιοχές που επηρεάζουν τις έρευνες.
Η μεγαλομετοχος εταιρεία του εργου είναι η "Meridiam"έχει αναλάβει έργα στην Τουρκία ύψους 2 δισεκατομμυρίων ευρώ
Οι πληροφορίες για γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Άγκυρα δημιουργούν εύλογα ερωτήματα για το περιεχόμενο και τη διπλωματική σημασία της.
Μια ενημέρωση προς την Τουρκία δεν ισοδυναμεί από μόνη της με αναγνώριση τουρκικών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Χωρίς το πλήρες κείμενο της διακοίνωσης, δεν μπορεί να εξαχθεί ένα τέτοιο συμπέρασμα.
Αυτό, ωστόσο, δεν δικαιολογεί τον κυβερνητικό εφησυχασμό.
Η Γαλλία διατηρεί στρατηγική και εξοπλιστική συνεργασία με την Ελλάδα, αλλά ταυτόχρονα έχει σημαντικές εμπορικές, επενδυτικές και διπλωματικές σχέσεις με την Τουρκία.
Η γαλλική κυβέρνηση δεν ενεργεί ως ανιδιοτελής προστάτης της Ελλάδας. Διαμορφώνει την πολιτική της με βάση ένα ευρύτερο πλέγμα οικονομικών συμφερόντων, διεθνών συμμαχιών και γεωπολιτικών ανταγωνισμών.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο τι δηλώνει σήμερα το Παρίσι, αλλά πώς θα ενεργήσει εάν η υλοποίηση του έργου οδηγήσει σε σοβαρή σύγκρουση συμφερόντων με την Άγκυρα.
Το δίδαγμα δύο αιώνων: Οι συμμαχίες δεν καταργούν τους ανταγωνισμούς
Οι τέσσερις ιστορικοί σταθμοί δεν είναι ταυτόσημοι. Δεν επιτρέπουν να ισχυριστούμε ότι η Γαλλία υποστήριζε πάντοτε την Τουρκία εναντίον της Ελλάδας.
Αναδεικνύουν, όμως, μια σταθερή πλευρά της διεθνούς πολιτικής: οι κυβερνήσεις των μεγάλων καπιταλιστικών κρατών προσαρμόζουν τις συμμαχίες και τις επιλογές τους στους εκάστοτε οικονομικούς και στρατηγικούς συσχετισμούς.
Το 1854 η Γαλλία συμμάχησε με την Οθωμανική Αυτοκρατορία και κατέλαβε τον Πειραιά. Το 1916 επενέβη στην Ελλάδα για να εξυπηρετήσει τις πολεμικές ανάγκες της Αντάντ. Το 1921 συμφώνησε με τον Κεμάλ, παρά τις συνέπειες για την ελληνική στρατιωτική παρουσία στη Μικρά Ασία.
Το 2026 επιδιώκει να συνδυάσει τη στρατηγική συνεργασία με την Ελλάδα, την υλοποίηση ενός ενεργειακού έργου και τη διατήρηση των σχέσεών της με την Τουρκία.
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι συμμαχίες δεν αποτελούν εγγύηση πως μια μεγάλη δύναμη θα υπερασπιστεί σε κάθε περίσταση τα συμφέροντα ενός μικρότερου συμμάχου της.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι διπλωματικές συμφωνίες είναι άνευ σημασίας. Σημαίνει ότι πρέπει να κρίνονται από το πραγματικό περιεχόμενο, τους συσχετισμούς και τις συνέπειές τους, όχι από τις διακηρύξεις περί αιώνιας φιλίας.
**Ο ιστορικός υλισμός μάς διδάσκει να αναζητούμε πίσω από τις διπλωματικές διακηρύξεις τις υλικές σχέσεις που διαμορφώνουν την κρατική πολιτική.**
Για τον ελληνικό λαό, το ουσιαστικό συμπέρασμα δεν μπορεί να είναι η καλλιέργεια εχθρότητας απέναντι στον γαλλικό ή τον τουρκικό λαό. Οι εργαζόμενοι αυτών των χωρών δεν ταυτίζονται με τις επιδιώξεις των αστικών τους τάξεων.
Το συμπέρασμα είναι η ανάγκη ανεξάρτητης, κριτικής στάσης απέναντι στους ανταγωνισμούς των κρατών και στις κυβερνητικές διαβεβαιώσεις ότι οι ισχυροί σύμμαχοι εγγυώνται την ειρήνη και την ασφάλεια.
**Διότι, αν κάτι αποκαλύπτουν τα 196 χρόνια αυτής της ιστορίας, είναι ότι οι συμμαχίες των αστικών κρατών μεταβάλλονται, ενώ η επιδίωξη οικονομικής και πολιτικής ισχύος παραμένει καθοριστικός παράγοντας της εξωτερικής τους πολιτικής.**
Και αυτό είναι ένα ιστορικό δίδαγμα που καμία κυβερνητική διαβεβαίωση δεν μπορεί να υποκαταστήσει.
Θεμιστοκλής Παπαϊωάννου





.webp)





.webp)



