Το Ελληνικό ένδυμα εκτός των τειχών - Το Ίδρυμα «Βασίλη Παπαντωνίου» στη Ν. Υόρκη

    Μέρος της έκθεσης «Ο Κύκλος της Ζωής» (The Circle of Life) του Ιδρύματος Βασίλη Παπαντωνίου, η οποία φιλοξενείται στο Γενικό Προξενείο της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη.

 του Γιώργου Κόνδη:

Όταν το 2024 το Μουσείο Μπενάκη φιλοξενούσε την έκθεση «Δίασμα» του Ιδρύματος Βασίλη Παπαντωνίου (πρώην Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος), η φράση-οδηγός στην οποία στηρίχτηκε η φιλοσοφία της έκθεσης ήταν πως «τα ρούχα μιλούν».

Μιλούν και διηγούνται προσωπικές και συλλογικές ιστορίες για τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι εξωτερικεύουν συναισθήματα, στάσεις και νοοτροπίες και για τους τρόπους με τους οποίους οι ομάδες και τα ευρύτερα κοινωνικά σύνολα αναζητούν την ιδιαίτερη ταυτοποίησή τους μέσα από το ένδυμα. Καθόλου τυχαία, τότε, στο σκεπτικό εκείνης της έκθεσης, σημειωνόταν πως: πολιτισμός, ιστορία, κοινωνία και πολιτική βάφουν τα νήματα ενός υφάσματος με μοτίβα από την καθημερινότητα και τη μεγάλη ιστορία του Ελληνισμού και του Παγκόσμιου πολιτισμού.

Δύο χρόνια μετά την έκθεση εκείνη και ενώ έχει μεσολαβήσει η βαριά απώλεια (25-2-2026) της ιδρύτριας του Ιδρύματος Βασίλη Παπαντωνίου, Ιωάννας Παπαντωνίου, οι άνθρωποι του Ιδρύματος και το νέο Δ.Σ. μεταφέρουν αντικείμενα και εκθεσιακή φιλοσοφία «εκτός των τειχών», στις ΗΠΑ, στη Ν.Υόρκη, σε ένα περιβάλλον ιδιαίτερης συναισθηματικής υφής καθώς από τη μια ένα στιβαρό κομμάτι του απόδημου ελληνισμού ζει και μεγαλουργεί στην περιοχή και παράλληλα, ένας ιδιαίτερος κόσμος γύρω από το χώρο του ενδύματος, οργανώνεται και αναπτύσσεται εκεί. Ελληνισμός και ένδυμα αποτελούν τις δυο βασικές συνιστώσες της οργανωτικής λογικής της έκθεσης  «Ο Κύκλος της Ζωής» (The Circle of Life) που φιλοξενείται στο Ελληνικό Προξενείο της Ν.Υόρκης και η οποία είχε και συνεχίζει να έχει μια σημαντική αποδοχή από το κοινό. 

Άποψη από την ημέρα των εγκαινίων στο Ελληνικό Προξενείο της Ν.Υόρκης.

Η έκθεση ξεκινά τη διήγησή της για το ελληνικό ένδυμα με μια γυναικεία φορεσιά Καραγκούνας δώρο στην Ιωάννα Παπαντωνίου από τη μητέρα της για τα γενέθλιά της. Από αυτή ξεκίνησε να δημιουργείται η μοναδική ενδυματολογική συλλογή του Ιδρύματος που αριθμεί περισσότερα από 55.000 αντικείμενα από τα οποία 35.000 είναι ενδυματολογικά. Το συγκινητικό έκθεμα της πρώτης φορεσιάς από την οποία ξεκινά η αείμνηστη Ιωάννα Παπαντωνίου την λαμπερή πορεία της στο χώρο της ενδυματολογίας δεν είναι το μόνο. Η έκθεση είναι αφιερωμένη στην αδικοχαμένη Λένα Σαμαρά και πολλά από τα εκθέματα (βαπτιστικά, προσωπικά αντικείμενα, …) συγκεντρώνονταν ήδη από την Ιωάννα Παπαντωνίου ως τεκμήρια για τις ενδυματολογικές μελέτες στο Ίδρυμα. Όπως είναι φυσικό, το κάθε ένδυμα παρά την μικρή ή μεγάλη πάροδο του χρόνου φέρει πάνω του το άρωμα του ανθρώπου που το φόρεσε. Έτσι, η διήγηση δεν περιορίζεται μόνο στα υλικά ή μόνο στις εποχικές αντιλήψεις για την ένδυση. Η Πρόεδρος του Ι.Β.Π. Γεωργία Κρητικού Σαμαρά αναφερόμενη ακριβώς στο θέμα αυτό κατά την ομιλία των εγκαινίων σημείωσε πως το φόρεμα, γυναικείο, ανδρικό ή παιδικό, διηγείται μια σειρά από πράγματα με τα οποία συνυφαίνεται η ύπαρξή του: χαρά, λύπη, γιορτή, γάμος, βάφτιση, εργασία και πολλά άλλα. «Με αυτή την έννοια ένα μουσείο δεν φτάνει να φυλάει τα αντικείμενα. Πρέπει να κρατά ζωντανό και ό,τι σημαίνουν». 

Η Πρόεδρος του Ιδρύματος Γεωργία Κρητικού Σαμαρά στην εναρκτήρια ομιλία 

των εγκαινίων της έκθεσης.

Η έκθεση περιλαμβάνει έναν ολοκληρωμένο κύκλο ενοτήτων που απηχεί στον «Κύκλο της ζωής» ξεκινώντας από την γέννηση. Στις ενότητες αυτές μπορεί κανείς να διακρίνει στοιχεία που αποτέλεσαν σημαντικά σημεία ενδυματολογικών αναλύσεων και παρουσιάσεων όπως για παράδειγμα τα νυφικά φορέματα που παραπέμπουν στις μεγάλες εκθέσεις «Νύφες» τις οποίες είχαμε την ευκαιρία να χαρούμε στην Αθήνα και το Ναύπλιο. Επίσης σημαντική είναι και η ενότητα που αναφέρεται στην υψηλή ραπτική και τη νεότερη ελληνική μόδα αποκαλύπτοντας σπουδαίες δυνατότητες των Ελλήνων επαγγελματιών της ένδυσης. Θα θυμίσω εδώ πως η μεγάλη έκθεση στην Αθήνα είχε αποκαλύψει σημαντικές τέτοιες πτυχές και συνδυάστηκε με επίσης εξαιρετικές σχετικές εκδόσεις («Ενδύεσθε», κ.ά). Στην έκθεση της Ν.Υόρκης παρουσιάζονται ενδύματα του Γιάννη Ευαγγελίδη, Γιάννη Τσεκλένη, Jean Dessès, Κώστα Μαυρόπουλου παράλληλα με ενδυμασίες ξένων δημιουργών όπως οι Issey Miyake, Mariano Fortuny και Paul Poiret. Από την παράδοση στο σύγχρονο και από το υφαντό στα νέα ενδυματολογικά υλικά, το ένδυμα όπως το παρουσιάζει διαχρονικά και εξαιρετικά μελετημένα το Ίδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου, ξεπερνά τη χρηστική του παρουσία και μετουσιώνεται σε ένα αντικείμενο με ψυχικούς, ιδεολογικούς και φαντασιακούς χρωματισμούς ανάλογα με την εποχή του.  

Σε μια πόλη όπως η Ν.Υόρκη και σε μια χώρα όπως οι ΗΠΑ, όπου ο Ελληνισμός δεν έχει απλά ριζώσει αλλά αποτελεί έναν σημαντικό παράγοντα κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής οργάνωσης και ανάπτυξης, η ενδυματολογική ιστορία της πατρίδας / των πατρίδων αποτελεί ένα ακόμη χώρο σύνδεσης με έναν πολιτισμό που παραμένει ζωντανός, ακμαίος και δημιουργικός συνδυάζοντας παρελθόν, παρόν και μέλλον με ξεχωριστή δεξιοτεχνία παρά τα, κατά καιρούς, προβληματικά επεισόδια στην πορεία του. Η παρουσία του Ιδρύματος Βασίλη Παπαντωνίου  συμβάλει ακριβώς στην δυναμική της διατήρησης και ανανέωσης της ιστορικής μνήμης, των αξιών και της δημιουργικότητας του απανταχού Ελληνισμού.