.jpg)
Κατά καιρούς έχουν προταθεί πολλές «λύσεις» αλλά παραταύτα η δημογραφική, κοινωνική κι οικονομική κατάρρευση του ορεινού χώρου συνεχίζεται με αμείωτη ένταση. Όμως άλλες χώρες έχουν πετύχει, αν όχι καμία θεαματική ακμή, τουλάχιστον την παύση, ακόμη και την αντιστροφή της ερημοποίησης. Λύσεις πραγματικές συνεπώς υπάρχουν, αλλά ποιες είναι;
Καταρχήν είναι αναγκαίο να διευκρινίσω πώς όταν γράφω για ανάπτυξη δεν αναφέρομαι στον ποσοτικό της χαρακτήρα, δηλαδή στην αύξηση του τοπικού ΑΕΠ. Αναφέρομαι αντιθέτως στον ποιοτικό της χαρακτήρα, ως έννοια που υποδεικνύει κινητικότητα, πρόοδο κι θέληση για ζωή. Ένα χωριό μπορεί για παράδειγμα να έχει αύξηση στο ΑΕΠ του επειδή σ ’αυτό εγκαθίσταται ένας φωτοβολταικός σταθμός. Αυτό όμως δεν είναι μία ποιοτική ανάπτυξη γιατί ο σταθμός αυτός δεν παράγει κανένα πραγματικό όφελος για το χωριό: ούτε θέσεις εργασίας, ούτε πολιτιστικό κεφάλαιο ούτε καν αξιόλογα έσοδα για τον δήμο. Κατά την γνώμη μου ένας πιο ειλικρινής δείκτης ανάπτυξης είναι η συγκράτηση κι η αύξηση του πληθυσμού, ιδίως των νέων. Ακόμη ανάπτυξη είναι να η εμφανής εικόνα της προόδου: νέα κτίρια, νέες υποδομές, νέα μαγαζιά, κλπ.
Ως παράδειγμα για τις δυνατότητες ανάπτυξης των ορεινών χωριών θα χρησιμοποιήσω την Καρυά Άργους που τυχαίνει να γνωρίζω πολύ καλά και με την οποία έχω ασχοληθεί εκτενώς, εφόσον συνορεύει με το δικό μου χωριό και βρίσκεται στην ίδια κοινότητα. Όσα όμως αναφέρω παρακάτω ισχύουν για κάθε χωριό, ακόμη και μη-ορεινό.
Αναγκαία προϋπόθεση για την ανάπτυξη είναι η θέληση για ζωή. Η θέληση για ζωή είναι η συλλογική βούληση μίας κοινότητας ή μέρους της, για την δημιουργία ενός καλύτερου μέλλοντος. Μπορεί να ακούγεται αυτονόητη η προϋπόθεση αυτή, κι όμως κατά την εμπειρία μου μόνο έτσι δεν είναι. Οι περισσότεροι κάτοικοι των χωριών ονειρεύονται -ίσως δικαίως, δεδομένου της διαχρονικής πολιτικής του υπερσυγκεντρωτικού κράτους- την ζωή στην κοντινότερη πολιτεία, ή στην μεγάλη πολιτεία της Αθήνας. Έτσι βλέπουν το χωριό κυρίως ως μεταβατικό ή προσωρινό τόπο, κι όχι όπως οι πρόγονοι τους ως τον μόνο τόπο. Το αποτέλεσμα είναι να μην επενδύουν στο ίδιο το χωριό, αλλά στην φυγή από το χωριό. Η Καρυά αποτελεί δυστυχώς τέτοιο παράδειγμα, ενώ αντιπαραδείγματα είναι το Λεωνίδιο, το Μέτσοβο, η Αγιάσος Λέσβου, κ.α.
Η ανάπτυξη μπορεί μόνο να επιτευχθεί, σε πρώτο στάδιο, μέσω του οικονομικού εξυγχρονισμού. Δεν αποτελεί μυστικό πώς η ύπαιθρος στην Ελλάδα είναι καθυστερημένη οικονομικά κι ο κόσμος φεύγει κυρίως γιατί δεν υπάρχουν δουλειές κι αξιοπρεπές εισόδημα. Όποιος έχει επισκεφθεί χωριά του εξωτερικού και τα συγκρίνει με τα δικά μας δεν θα παρατηρήσει μόνος τις διαφορές που υπάρχουν σ ’επίπεδο υποδομών, αλλά και σ ‘επίπεδο ιδιωτικής πρωτοβουλίας και οικονομικής κινητικότητας. Στο εξωτερικό έχουν μία σύγχρονη κι ολοκληρωμένη οικονομία, υψηλής παραγωγικότητας, ενώ στην Ελλάδα κινούνται σε συνθήκες ακραίας πτώχειας κι εξαρτώνται σχεδόν αποκλειστικά από τις επιδοτήσεις του ΟΠΕΚΕΠΕ και τα επιδόματα που μοιράζει η εκάστοτε κυβέρνηση. Ο εξυγχρονισμός αυτός μπορεί να υλοποιηθεί μέσα από τέσσερις διαφορετικές, αλλά εντασσόμενες στο ίδιο πλαίσιο, κατευθύνσεις: αύξηση της παραγωγικότητας του πρωτογενή τομέα, ανάπτυξη του τουρισμού, δημιουργία μεταποιητικών και εργαστηριακών επιχειρήσεων και διασύνδεση με τα πλησιέστερα αστικά κέντρα.
Η Καρυά για παράδειγμα διαθέτει δυνατότητες και στους τέσσερις τομείς αλλά προς το παρόν δεν έχει αναπτύξει στο ελάχιστο κανέναν. Ο πρωτογενής είναι φθίνων και βασίζεται στην παραγωγή τυροκομικών προϊόντων κι ελαιόλαδου σε ανώνυμες συνθήκες που πωλούνται σε τιμές κάτω του κόστους παραγωγής, ο τουρισμός είναι σχεδόν ανύπαρκτος (δεν υπάρχει ούτε ένας ξενώνας!), σοβαρές μεταποιητικές και εργαστηριακές επιχειρήσεις λείπουν ενώ η ουσιαστική διασύνδεση με το Άργος δεν έχει καν τεθεί ως θεωρητικό αντικείμενο συζήτησης.
Στον πρωτογενή τομέα θα μπορούσε να γίνει προσπάθεια ίδρυσης ελαιοκομική και κτηνοτροφική ομάδα παραγωγών, σε σύμπραξη με τα γύρω χωριά (για την επίτευξη οικονομιών κλίμακας), ανάδειξης των ιδιαίτερων ποιοτικών χαρακτηριστικών των τοπικών προϊόντων, κατασκευής σύγχρονων αρδευτικών υποδομών, κλπ. Στον τουρισμό θα μπορούσαν να δημιουργηθούν αγροτουριστικά, γαστροτουριστικά κι οικοτουριστικά εγχειρήματα που θα στοχεύουν στην προσέλκυση τουριστών που ενδιαφέρονται να έρθουν σ ’επαφή με την φύση, να χαλαρώσουν, να πεζοπορήσουν, να δοκιμάσουν την τοπική γαστρονομία και να γνωρίσουν το τοπικό πολιτισμικό γίγνεσθαι. Ακόμη θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο πεζοπορικό δίκτυο που να καλύπτει όλη την ευρύτερη περιοχή επαρκώς, ή να πλακοστρωθεί ο οικισμός και να υπογειοποιηθεί το δίκτυο ρεύματος, ώστε να παρουσιάζεται μία όμορφη εικόνα κι όχι το σημερινό χάος. Τέλος γιατί να μην γίνει μία συντονισμένη προσπάθεια να χαρακτηριστούν οι ορεινοί όγκοι της Δυτικής Αργολίδας εθνικό πάρκο και ν ’αναδειχθούν σπάνια οικοσυστήματα όπως το φαράγγι του Ινάχου ή το βελανιδοδάσος του Μάζι;
Στον μεταποιητικό κι εργαστηριακό τομέα θα έπρεπε να δημιουργηθεί ένα συνεταιριστικό ελαιοτριβείο κι ένα συνεταιριστικό τυροκομείο, σε συνάρτηση με την δημιουργία των αντίστοιχων ομάδων παραγωγών. Ακόμη θα μπορούσαν να προσελκυσθούν, όπως συνηθίζεται στο εξωτερικό και σ ’άλλα χωριά της χώρας, καλλιτέχνες και τεχνίτες στο χωριό, όπως αργυροχρυσοχόοι, υφαντές, ξυλουργοί κι αγγειοπλάστες για να καταστεί κέντρο δημιουργίας και τέχνης. Στην Αγιάσου της Λέσβου είδα με τα μάτια μου έναν δρόμο γεμάτο μόνο με εργαστήρια, κυρίως ξυλουργεία, τα οποία και προσελκύουν αρκετούς ξένους τουρίστες. Αντίστοιχα στην Γαλλία είδα σ ‘ένα μικρό, όχι τουριστικό, χωριό οκτώ εργαστήρια καλλιτεχνών!
Ίσως όμως η σημαντικότερη και σύναμμα ευκολότερη στρατηγική ανάπτυξης να βρίσκεται στην διασύνδεση της Καρυάς με το Άργος. Τι σημαίνει διασύνδεση; Σημαίνει η ένταξη της Καρυάς, και των γειτονικών χωριών, στην αστική ζωή του Άργους ως οργανικά -κι όχι εξαρτώμενα ή χωριστά- κομμάτια αυτής. Με λίγα λόγια ν ’αντιμετωπίζεται η Καρυά όχι ως χωριό, αλλά ως προάστιο. Δηλαδή η παραδοχή πώς μπορεί κάποιος να μένει σ ’ένα χωριό και να ζει μία εντελώς σύγχρονη κι αστική ζωή, όπως ο γραφών. Έχοντας ταξιδέψει εκτενώς, μόνο στην Ελλάδα τα χωριά εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως «περιθωριακοί αγροτικοί τόποι» χωρίς ιδιαίτερη ταυτότητα, πλην της γης, αντί για σύγχρονοι τόποι ζωής και δημιουργίας. Φυσικά και τα χωριά είναι αγροτικοί τόποι, αλλά πλέον δεν μπορούν να είναι μόνο αυτό: είναι και τμήματα ευρύτερων πολεοδομικών περιοχών. Γνωρίζω μάλιστα πολύ κόσμο που θα ήθελε να φύγει από την Αθήνα και να ζήσει στην Καρυά, εφόσον υπήρχαν καλύτερες υποδομές και καλύτερη σύνδεση με το Άργος.
Απαιτείται καταρχήν να βελτιωθεί ο ασφαλτοτάπητας του κεντρικού δρόμου που μετράει δεκαετίες ζωής κι έχει φθαρθεί σημαντικά, και να δρομολογηθεί τακτική συγκοινωνία με την πόλη του Άργους, όπως συμβαίνει σ ’όλο τον πολιτισμένο κόσμο. Είτε αυτό γίνει μέσω των νέων διαγωνισμών που θα προκηρυχθούν ανά περιφέρεια, είτε μέσω δημοτικής συγκοινωνίας είναι εντελώς αδιάφορο. Σημασία όμως είναι να υπάρχει συγκοινωνία. Ακόμη πρέπει να δημιουργηθεί ένας οργανωμένος χώρος στάθμευσης, και ν ’αναλάβει την πρωτοβουλία ο δήμος ώστε να βγουν σπίτια στην αγορά προς ενοικίαση και να μπει το χωριό σε μία διαδικασία επανακατοίκησης κι ανάπτυξης.
Η εγκατάλειψη δεν είναι νομοτέλεια. Είναι επιλογή των ίδιων των τοπικών κοινωνιών. Δικαιολογία θα αποτελούσαν οι αλλοπρόσαλλες κι αντιαναπτυξιακές επιλογές του υπερσυγκεντρωτικού αθηνοκεντρικού κράτους εφόσον είχε καταβληθεί κάθε προσπάθεια από την κοινότητα, τον δήμο και την περιφέρεια για να διενεργηθούν ουσιαστικές δράσεις κι έργα στο χωριό. Κάτι τέτοιο όμως δεν έχει γίνει οπότε δεν υπάρχει καμία δικαιολογία. Η Καρυά κι η κάθε Καρυά δεν θα έπρεπε να αποτελεί βουκολικό τόπο μελαγχολικής νοσταλγίας, αλλά ένας σύγχρονος τόπος όπου θα ζουν και θ ’αναπτύσσουν τα ταλέντα τους μέσα στην φύση νέοι και μεγαλύτεροι άνθρωποι. Στην τελική ανάπτυξη σημαίνει ζωή ενώ εγκατάλειψη σημαίνει θάνατος. Προσωπικά προτιμώ την ζωή! Όλα τα επιτεύγματα του ανθρώπινου πολιτισμού πράγματι συνοψίζονται στα τρία αυτά γράμματα: ΖΩΗ. Δεν θα ήταν πολύ ωραία η Καρυά αν είχε κόσμο, μαγαζιά, ζωή; Δεν θα ήταν αυτό ωφέλιμο όχι μόνο για το χωριό αλλά και για την πόλη, για τον νομό;
