Μνήμη Ιωάννας Παπαντωνίου (του Γιώργου Κόνδη)

Γιατί άραγε σήμερα αυτό το απεγνωσμένο γάντζωμα στα νιάτα; Στην Ελλάδα η πλαστική χειρουργική, το μπόντι μπίλντιγκ σε συνδυασμό με τα αναβολικά, εξομοιώνουν μεταξύ τους τα σουλούπια, γυναικεία ή ανδρικά, όμως διαφοροποιούνται έντονα από ορισμένα βασανισμένα άχαρα απομεινάρια του παρελθόντος, αλλά και από κάποιους ισορροπημένους θνητούς, που στηρίζουν το μέτρο και τους διαχρονικούς κανόνες της καλαισθησίας.

(Ιωάννα Παπαντωνίου, Ενδύεσθαι. Για ένα Μουσείο Πολιτισμού του Ενδύματος. Προσεγγίσεις: Το σκεπτικό μιας έκθεσης, ΠΛΙ, 2010, σ. 19)

Αδιάψευστος μάρτυρας μιας διαρκούς νεανικής σκέψης εκφραζόμενης από το έργο της, η Ιωάννα Παπαντωνίου δεν αναζήτησε να γαντζωθεί σε κάποια επίπλαστα «υποβοηθούμενα» νιάτα. Διαμόρφωσε σε ολόκληρη τη δημιουργική της πορεία ένα έργο που παραμένει διαχρονικά νεανικό, συγκινητικό ως προς τις ανθρώπινες λαϊκές μορφές που αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης και γνώσης, ασύλληπτα υποστηρικτικό ενός λαϊκού πολιτισμού άγνωστου σε πολλές εκδοχές και κατασκευές του, παιδαγωγικά ανανεωτικό λόγω της ανάδειξης στο ευρύ κοινό μιας ενδυματολογικής πραγματικότητας, πολλές φορές καθημερινής και κοινότυπης, πάνω και μέσα στην οποία καταγράφονται αιώνες πολιτισμικής δημιουργίας. Το έργο της αποτέλεσε εξάλλου μια συμφιλιωτική με το ευρύ κοινό (ανά)γνωση της έννοιας «μόδα» ως πεδίο καθημερινής αλλά και πειραματικής πολιτισμικής δημιουργίας και έκφρασης. Όμως, η μεγάλη προσφορά της Ιωάννας Παπαντωνίου στον ελληνικό πολιτισμό γενικότερα ήταν ακριβώς αυτός του «ισορροπημένου θνητού που στήριξε το μέτρο και τους διαχρονικούς κανόνες της καλαισθησίας».

Σε μια κοινωνία πάσχουσα από τη μεταπολεμική μικροαστική λαίλαπα του «εκμοντερνισμού» και της απόρριψης κάθε «παλιατζούρας», μια ομάδα ανθρώπων των Γραμμάτων και των Τεχνών ανάμεσα στους οποίους και η Ιωάννα Παπαντωνίου, έστηναν αναχώματα προσφέροντας, αντίθετα με τη λογική της «αντιπαροχής», ανοιχτές διόδους στην παραδοσιακή και σύγχρονη πολιτισμική δημιουργία. Έτσι, ανάμεσα σε πολλά άλλα (οργάνωση ΠΛΙ, εκθέσεις, ημερίδες, συνέδρια…), οι εκδόσεις των «Εθνογραφικών» αποτέλεσαν μια από τις σημαντικότερες εθνικής εμβέλειας τράπεζες ερευνητικών καταθέσεων οι οποίες, ακόμη και σήμερα, αποτελούν πολύτιμο οδηγό γνωριμίας και κατανόησης για μια σειρά ζητημάτων πολιτισμού (χορός, λαϊκές κατασκευές, ένδυση, εορτές…).

Το 2021 σε έναν από τους τόμους-αφιέρωμα στις «γυναικείες φορεσιές της αργολιδοκορινθίας», η Ιωάννα Παπαντωνίου μεταφέρει, γράφοντας για τα κεντήματα των πελοποννησιακών χωρικών φορεσιών, την ένταση της μάχης στην οποία πρωτοστατούσε για τη διάσωση των τεκμηρίων του ελληνικού πολιτισμού: Πολλά από αυτά στόλιζαν τότε αθηναϊκά σαλόνια σαν μαξιλάρια, σεμέν, κ.ά. Οι κοσμικές κυρίες της εποχής συχνά μετέτρεπαν πουκάμισα από την Αργολιδοκορινθία σε φορέματα του συρμού. Ανάλογη τύχη είχαν τα πουκάμισα από την Αττική, τη Λιβαδειά, τη Βοιωτία, κλπ. Ένας από τους καλύτερους πληροφορητές μου, ο μπάρμπα-Σταύρος Γκούτης, ελληνοράπτης και μεταπράτης γύρω στα 1920, με βεβαίωσε ότι πουλούσε με ευκολία πουκάμισα, «μπόλιες» και «τζάκους» από την Πελοπόννησο, ενώ τα κοσμήματα που είχε μαζέψει στην περιοχή, μην μπορώντας να τα πουλήσει, τα έλιωσε και χώρισε τα μέταλλα. Δυστυχώς, τα κοσμήματα αυτά ήταν πολλά, τρία σακιά. (σ.5).

Ζωσμένη τη μεζούρα της, η Ιωάννα Παπαντωνίου μετρούσε υλικά, χρόνους, εμπειρίες. Έδινε φωνή και χώρο σε εκείνες/εκείνους τους απλούς, ανώνυμους και επώνυμους, κατασκευαστές του καθημερινού πολιτισμού μεταφράζοντας την εμπειρία σε τέχνη, την απλή κατασκευή σε (επι)δεξιότητα, το προϊόν καθημερινής χρήσης σε πολιτισμικό αγαθό. Η κυρα-Γιαννούλα Τσετσένη υφαίνοντας το ζωνάρι, ο Γρ. Αγιοργίτης πλέκοντας τα καλάθια του, η κυρα-Ελευθερία Πρασσά κεντώντας το φουστάνι της, οι Γ. Μπαλαμπάνης και Γ. Τρούπης παίζοντας γκάιντα και νταχαρέ σε μια γιορτή και δεκάδες άλλες/άλλοι που με τον τρόπο, τις γνώσεις και τις εμπειρίες τους διαμόρφωσαν τον τοπικό πολιτισμό και συνέβαλαν στην άρθρωση του ευρύτερου ελληνικού πολιτισμού.

Η προσφορά της στην εμβάθυνση της γνώσης μας για τον ελληνικό πολιτισμό είναι καίρια καθώς για πρώτη φορά μεταπολεμικά, μέσα στ’ αποκαΐδια των καταστροφών που γνώρισε η χώρα, συνάντησε και στήριξε το έργο των μεγάλων μας μουσικο-λαογράφων και σκηνοθετών, αλλά κυρίως ανέδειξε τις ιδιαίτερες πτυχές ενός κόσμου και ενός λαού που παρήγαγε πολιτισμό μέσα σε αντίξοες συνθήκες. Μπορεί η ενδυματολογία να αποτέλεσε το κύριο μέλημά της, αλλά παράλληλα ανέδειξε σε ένα ευρύτατο πεδίο τις παραγωγικές του δυνατότητες, είτε με προσωπικές προσπάθειες, είτε ανοίγοντας τους χώρους έκφρασης του Ιδρύματος «Βασ. Παπαντωνίου» σε άλλους ερευνητές. Με αιχμή του δόρατος το Μουσείο του (πρώην) Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος, τα παραρτήματά του (Ναύπλιο-Αθήνα) και το Μουσείο παιχνιδιού στον παλιό σταθμό του τρένου στο Ναύπλιο, αλλά και σε άλλους χώρους πολιτισμού όπως το Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα και αλλού, η Πρόεδρος του Ιδρύματος Βασ. Παπαντωνίου ύφανε στον πολιτισμικό αργαλειό της ένα από τα σημαντικότερα υφαντά που κληροδότησε στην Ελλάδα. Ο τελευταίος της στόχος για τη δημιουργία ενός Μουσείου Ενδυματολογικού Πολιτισμού μπορεί να μην έγινε πραγματικότητα παρά τις αμέτρητες εκδηλώσεις και προσπάθειες που συνέκλιναν στην επίτευξη του στόχου. Οι συνεργάτες της, άξιοι/-ες συνεχιστές του έργου της, θα συνεχίσουν την προσπάθεια και θα το πετύχουν.

Οι μεγάλες προσωπικότητες όταν ξεκινούν μοιραία το μεγάλο τους ταξίδι, σπάνια αφήνουν ένα κενό καθώς το πολύμορφο έργο τους, η σκέψη τους, τα γραπτά τους, εξακολουθούν να στηρίζουν την παραγωγή πολιτισμού, κυρίως εξακολουθούν να αποτελούν το μέτρο της πολιτισμικής μας ύπαρξης και τη Βίβλο των διαχρονικών κανόνων καλαισθησίας. Αυτή είναι και η μεγάλη τύχη της Ελλάδας! Να έχει ως ακρόπρωρό της τη σκέψη και το έργο των μεγάλων προσωπικοτήτων οι οποίες, ακόμη και όταν έχουν φύγει από τη ζωή, εξακολουθούν να ορίζουν και να φωτίζουν την πορεία του ελληνικού σκαριού, σε ήρεμα ή σε ταραγμένα νερά, αγέρωχοι, άφοβοι, ακούραστοι, υποστηρικτικοί. Η Ιωάννα Παπαντωνίου θα αποτελεί ένα από τα ομορφότερα κομμάτια αυτού του ελληνικού ακρόπρωρου.

(Η επιμνημόσυνη ακολουθία, Σάββατο 28 Μαρτίου 2026, 12:00, Αγ. Νικόλαος Ναυπλίου)