(1).webp "ΒΙΟΚΑΡΠΟΣ")
.webp "ΚΑΦΕΚΟΠΤΕΙΟ ΝΕΚΤΡΑ ΣΤΟ ΑΡΓΟΣ")
Αντικείμενό του είναι η πολιτική, οικονομική και ένοπλη συνεργασία με τον κατακτητή, με βασικό γεωγραφικό πεδίο την Αττική.
Ο συγγραφέας εξετάζει κατοχικές κυβερνήσεις, οικονομικούς παράγοντες, κρατικούς μηχανισμούς και ένοπλους συνεργάτες, καθώς και πλευρές της μεταπολεμικής δικαστικής αντιμετώπισής τους.
Ακριβώς όμως ο πλούτος αυτού του εμπειρικού υλικού δημιουργεί ένα δεύτερο επίπεδο ερωτημάτων.
Δεν αρκεί πλέον να γνωρίζουμε ποιοι ήταν οι δωσίλογοι.
Πρέπει να εξηγήσουμε γιατί υπήρξαν, από ποιες κοινωνικές σχέσεις προήλθαν, ποια συμφέροντα εξυπηρέτησαν, πώς συνδέθηκαν με το προπολεμικό κράτος και κυρίως τι απέγιναν οι άνθρωποι, οι περιουσίες, οι επιχειρήσεις, οι κρατικοί μηχανισμοί και τα πολιτικά δίκτυα μετά την αποχώρηση των Γερμανών.
Εδώ βρίσκεται το σημείο στο οποίο τελειώνει η απλή καταγραφή του δωσιλογισμού και αρχίζει το ερώτημα του ιστορικού υλισμού.
1)Ο δωσιλογισμός δεν γεννήθηκε σε κοινωνικό κενό
Η Ελλάδα της 27ης Απριλίου 1941 δεν ήταν μια κοινωνία χωρίς προηγούμενη ιστορία.
Υπήρχαν ήδη συγκεκριμένες σχέσεις ιδιοκτησίας, κοινωνικές τάξεις, οικονομικές ελίτ, κρατική γραφειοκρατία, στρατός, Χωροφυλακή, Αστυνομία και ένας ισχυρός αντικομμουνιστικός κρατικός μηχανισμός, ο οποίος είχε αποκτήσει ιδιαίτερα αυταρχικά χαρακτηριστικά κατά τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου.
Επομένως η Κατοχή δεν δημιούργησε από το μηδέν την ελληνική κοινωνία.
Επέδρασε πάνω σε μια ήδη διαμορφωμένη κοινωνική δομή, τη διέλυσε σε ορισμένα σημεία, την αναδιάταξε σε άλλα και δημιούργησε νέες δυνατότητες κοινωνικής ανόδου, συσσώρευσης και πολιτικής εξουσίας.
Από αυτή την άποψη, το πρώτο πρόβλημα μιας ιστορίας του δωσιλογισμού είναι η αφετηρία της.
Αν αρχίσουμε το 1941, κινδυνεύουμε να αντιμετωπίσουμε ως προϊόντα της Κατοχής κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις που προϋπήρχαν αυτής.
Η ιστορικοϋλιστική έρευνα πρέπει επομένως να ξεκινήσει τουλάχιστον από το 1936.
Το ερώτημα γίνεται τότε διαφορετικό:
ποια τμήματα του προπολεμικού κράτους, της οικονομίας και των κυρίαρχων κοινωνικών στρωμάτων προσαρμόστηκαν στη νέα πραγματικότητα της Κατοχής, ποια αντιστάθηκαν, ποια συνεργάστηκαν και ποια μετασχηματίστηκαν;
Κοινωνιολογικά όμως δεν είναι αρκετή.
προπολεμικό κεφάλαιο, κατοχική κρίση, καταστροφή ορισμένων κεφαλαίων, ενίσχυση άλλων, εμφάνιση νέων οικονομικών στρωμάτων και μεταπολεμική ανασύνθεση της αστικής τάξης.
Ακόμη μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται στην ανάλυση των Ταγμάτων Ασφαλείας και των άλλων ένοπλων συνεργατικών σχηματισμών.
Στην έρευνά μας συναντήσαμε επίσης ένα δυσκολότερο πεδίο: τις μυστικές επαφές μεταξύ προσώπων και υπηρεσιών των αντιμαχόμενων πλευρών.
Σ'ένα κρυσφήγετο στην Αθήνα συναντηθηκαν
Στη συνάντηση πήρε μέρος και Έλληνας Βενιζελικός στρατιωτικος ονόματι Βεντηρης Εκτός από τα Τάγματα ασφαλείας θέλανε να δημιουργήσουν το Τέταρτο Ραιχ και να χρησιμοποιηθούν τα Τάγματα ασφαλείας εναντίον του ΕΑΜ -ΕΛΑΣ
Ένα αποχαρακτηρισμένο έγγραφο του αμερικανικού OSS, με ημερομηνία πληροφορίας 13–19 Νοεμβρίου 1944, έχει χαρακτηριστικό τίτλο: «British and Security Battalion Members».
Η μεταπολεμική βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι στα Δεκεμβριανά το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ συγκρούστηκαν με έναν συνασπισμό που περιλάμβανε κρατικές δυνάμεις που τις αποτελουσσν τα νέο συστηθεντα Τάγματα ασφαλείας και με την αποφασιστική στρατιωτική υποστήριξη του βρετανικού στρατού.
Στην ανάλυση της περιόδου πρέπει να ενταχθεί και ο ρόλος της Εκκλησίας, όχι ως ενιαίου και ομοιογενούς πολιτικού σώματος, αλλά ως θεσμού με σημαντική κοινωνική, ιδεολογική και πολιτική επιρροή.
Εδώ χρειάζεται μια ακόμη θεωρητική διάκριση.
Μια τέτοια αντίληψη θα ήταν αντιδιαλεκτική.
Η συνέχεια πρέπει να αποδεικνύεται συγκεκριμένα.
Συνέχεια προσώπων.Συνέχεια θεσμών.
Συνέχεια λειτουργιών.Συνέχεια ιδιοκτησίας.
Συνέχεια επιχειρηματικών δικτύων.
Συνέχεια μηχανισμών καταστολής.
Και ταυτόχρονα πρέπει να καταγράφονται οι ρήξεις: ποιοι καταδικάστηκαν, ποιοι απομακρύνθηκαν, ποιοι έχασαν την περιουσία τους, ποιοι δεν επανήλθαν ποτέ στον κρατικό μηχανισμό.
8)Η βαθύτερη κατηγορία: κοινωνική αναπαραγωγή
Εδώ ίσως βρίσκεται το σημαντικότερο θεωρητικό όριο της έννοιας του δωσιλογισμού.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτά τα τρία πεδία πρέπει να ενοποιηθούν θεωρητικά.
Τι συνδέει τον υπουργό, τον επιχειρηματία, τον αξιωματικό και τον ένοπλο συνεργάτη;
Δεν αρκεί η κοινή λέξη «δωσιλογισμός».
Χρειάζεται να εξετάσουμε τις κοινωνικές σχέσεις που τους συνδέουν ή τους διαφοροποιούν.
Τάξη.Ιδιοκτησία.Συσσώρευση.Κράτος.Ταξική πάλη.Ιμπεριαλιστική στρατηγική.Κοινωνική αναπαραγωγή.
Και τότε η ιστορική περίοδος δεν μπορεί να περιοριστεί στο 1941–1944.
Πρέπει να διευρυνθεί τουλάχιστον στο 1936–1949 και, για την οικονομική ιστορία, σε αρκετές περιπτώσεις μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950.
Η σημαντικότερη συμβολή των «Δωσίλογων» είναι ότι φέρνει στο φως ένα μεγάλο σώμα ανθρώπων, πράξεων και μηχανισμών συνεργασίας.
Αλλά ακριβώς εκεί όπου ολοκληρώνεται η καταγραφή τους αρχίζει ένα διαφορετικό ιστορικό ερώτημα.
Ο δωσιλογισμός ήταν ένα έκτακτο φαινόμενο που προκάλεσε η ξένη Κατοχή και εξαφανίστηκε μαζί της;
Ή αποτέλεσε μία ιδιαίτερη ιστορική μορφή μέσα από την οποία προϋπάρχουσες κοινωνικές αντιθέσεις, οικονομικά συμφέροντα, κρατικοί μηχανισμοί και πολιτικά δίκτυα αναδιατάχθηκαν κάτω από τις εξαιρετικές συνθήκες της Κατοχής;
Δεν μας ενδιαφέρει μόνο ποιοι συνεργάστηκαν με τον κατακτητή, αλλά ποια κοινωνική δομή έκανε δυνατή τη συνεργασία, πώς αυτή μεταβλήθηκε μέσα στην Κατοχή και τι απέγιναν οι φορείς, οι περιουσίες, οι θεσμοί και οι λειτουργίες της όταν ο κατακτητής έφυγε.
Αυτό είναι το σημείο όπου η ιστορία του δωσιλογισμού συναντά την ιστορία της ταξικής πάλης.
Και είναι το σημείο όπου η μελέτη της Κατοχής πρέπει να συνδεθεί οργανικά με την ιστορία της Ελλάδας από το 1936 έως το 1949.
Όχι για να προσαρμοστεί η ιστορία σε ένα έτοιμο ιδεολογικό σχήμα.
Αλλά για να ελεγχθεί, αν πίσω από την αλλαγή των πολιτικών μορφών υπήρξαν βαθύτερες κοινωνικές συνέχειες και μετασχηματισμοί.
Αυτό είναι το πραγματικό νόημα του να περάσουμε πέρα από τον δωσιλογισμό.
Ακριβώς όμως ο πλούτος αυτού του εμπειρικού υλικού δημιουργεί ένα δεύτερο επίπεδο ερωτημάτων.
Δεν αρκεί πλέον να γνωρίζουμε ποιοι ήταν οι δωσίλογοι.
Πρέπει να εξηγήσουμε γιατί υπήρξαν, από ποιες κοινωνικές σχέσεις προήλθαν, ποια συμφέροντα εξυπηρέτησαν, πώς συνδέθηκαν με το προπολεμικό κράτος και κυρίως τι απέγιναν οι άνθρωποι, οι περιουσίες, οι επιχειρήσεις, οι κρατικοί μηχανισμοί και τα πολιτικά δίκτυα μετά την αποχώρηση των Γερμανών.
Εδώ βρίσκεται το σημείο στο οποίο τελειώνει η απλή καταγραφή του δωσιλογισμού και αρχίζει το ερώτημα του ιστορικού υλισμού.
1)Ο δωσιλογισμός δεν γεννήθηκε σε κοινωνικό κενό
Η Ελλάδα της 27ης Απριλίου 1941 δεν ήταν μια κοινωνία χωρίς προηγούμενη ιστορία.
Υπήρχαν ήδη συγκεκριμένες σχέσεις ιδιοκτησίας, κοινωνικές τάξεις, οικονομικές ελίτ, κρατική γραφειοκρατία, στρατός, Χωροφυλακή, Αστυνομία και ένας ισχυρός αντικομμουνιστικός κρατικός μηχανισμός, ο οποίος είχε αποκτήσει ιδιαίτερα αυταρχικά χαρακτηριστικά κατά τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου.
Επομένως η Κατοχή δεν δημιούργησε από το μηδέν την ελληνική κοινωνία.
Επέδρασε πάνω σε μια ήδη διαμορφωμένη κοινωνική δομή, τη διέλυσε σε ορισμένα σημεία, την αναδιάταξε σε άλλα και δημιούργησε νέες δυνατότητες κοινωνικής ανόδου, συσσώρευσης και πολιτικής εξουσίας.
Από αυτή την άποψη, το πρώτο πρόβλημα μιας ιστορίας του δωσιλογισμού είναι η αφετηρία της.
Αν αρχίσουμε το 1941, κινδυνεύουμε να αντιμετωπίσουμε ως προϊόντα της Κατοχής κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις που προϋπήρχαν αυτής.
Η ιστορικοϋλιστική έρευνα πρέπει επομένως να ξεκινήσει τουλάχιστον από το 1936.
Το ερώτημα γίνεται τότε διαφορετικό:
ποια τμήματα του προπολεμικού κράτους, της οικονομίας και των κυρίαρχων κοινωνικών στρωμάτων προσαρμόστηκαν στη νέα πραγματικότητα της Κατοχής, ποια αντιστάθηκαν, ποια συνεργάστηκαν και ποια μετασχηματίστηκαν;
2)Από τον «δωσίλογο» στην κοινωνική τάξη
Η κατηγορία «δωσίλογος» είναι ιστορικά και νομικά αναγκαία.
Κοινωνιολογικά όμως δεν είναι αρκετή.
Κάτω από την ίδια λέξη μπορεί να βρίσκονται ένας μεγαλέμπορος, ένας βιομήχανος, ένας υπουργός κατοχικής κυβέρνησης, ένας ανώτερος αξιωματικός, ένας χωροφύλακας, ένας παπάς, ένας μαυραγορίτης, ένας πληροφοριοδότης ή ένας φτωχός στρατολογημένος σε ένοπλο σώμα.
Η συνεργασία τους με τον κατακτητή δεν καταργεί τις ταξικές διαφορές μεταξύ τους.
Γι' αυτό η ιστορικοϋλιστική ανάλυση πρέπει για κάθε πρόσωπο να θέτει ορισμένα απλά αλλά θεμελιώδη ερωτήματα.
Ποια ήταν η κοινωνική του θέση πριν από το 1941;
Τι ιδιοκτησία διέθετε;
Ποια ήταν η σχέση του με το κράτος;
Τι απέκτησε ή έχασε κατά την Κατοχή;
Ποια ακριβώς μορφή πήρε η συνεργασία του;
Και πού βρισκόταν το ίδιο πρόσωπο το 1945, το 1949 ή το 1955;
Τι ιδιοκτησία διέθετε;
Ποια ήταν η σχέση του με το κράτος;
Τι απέκτησε ή έχασε κατά την Κατοχή;
Ποια ακριβώς μορφή πήρε η συνεργασία του;
Και πού βρισκόταν το ίδιο πρόσωπο το 1945, το 1949 ή το 1955;
Τότε ο δωσιλογισμός παύει να εμφανίζεται μόνο ως άθροισμα ατομικών επιλογών και αρχίζει να γίνεται αντικείμενο κοινωνικής ιστορίας.
3)Η οικονομική συνεργασία και το ζήτημα της ιδιοκτησίας
Το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται ακόμη καθαρότερα στην οικονομία.
Δεν αρκεί να καταγράψουμε ποιος έκανε δουλειές με τις κατοχικές αρχές.
Πρέπει να γνωρίζουμε ποιος κατείχε τι πριν από τον πόλεμο, ποιος έχασε την περιουσία του μέσα στην Κατοχή, ποιος απέκτησε ακίνητα ή επιχειρήσεις, ποιος εκμεταλλεύτηκε τον πληθωρισμό και την έλλειψη τροφίμων, ποιος συσσώρευσε νέο κεφάλαιο και ποιος κατάφερε μετά την Απελευθέρωση να μετατρέψει κατοχικά κέρδη σε νόμιμη μεταπολεμική περιουσία.
Ταυτόχρονα χρειάζεται μεγάλη προσοχή.
Δεν μπορεί κάθε οικονομική δραστηριότητα κάτω από την Κατοχή να χαρακτηριστεί αυτομάτως οικονομικός δωσιλογισμός. Η κοινωνία έπρεπε να εξακολουθήσει να παράγει, να εμπορεύεται και να επιβιώνει.
Το κρίσιμο όριο βρίσκεται ανάμεσα στην αναγκαστική οικονομική δραστηριότητα μιας κατεχόμενης κοινωνίας και στη συστηματική αξιοποίηση των κατοχικών μηχανισμών για ιδιωτική συσσώρευση και συνεργασία.
Έτσι η Κατοχή πρέπει να μελετηθεί και ως περίοδος βίαιης ανακατανομής κοινωνικού πλούτου.
Αυτό μας οδηγεί σε μια σημαντική διόρθωση μιας απλουστευμένης ταξικής ερμηνείας.
Δεν αρκεί να πούμε ότι «η προπολεμική αστική τάξη συνεργάστηκε».
Μερικά προπολεμικά κεφάλαια καταστράφηκαν, άλλα διατηρήθηκαν ή ενισχύθηκαν και ταυτόχρονα εμφανίστηκαν νέοι πλούσιοι μέσα από τη μαύρη αγορά, τις προμήθειες, τις αγοραπωλησίες και τις εξαιρετικές συνθήκες της Κατοχής.
Άρα το πραγματικό σχήμα είναι περισσότερο σύνθετο:
προπολεμικό κεφάλαιο, κατοχική κρίση, καταστροφή ορισμένων κεφαλαίων, ενίσχυση άλλων, εμφάνιση νέων οικονομικών στρωμάτων και μεταπολεμική ανασύνθεση της αστικής τάξης.
4)Ο ένοπλος δωσιλογισμός και η ταξική πάλη
Ακόμη μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται στην ανάλυση των Ταγμάτων Ασφαλείας και των άλλων ένοπλων συνεργατικών σχηματισμών.
Δεν αποτελούσαν κοινωνικά ομοιογενή σώματα.
Άλλη κοινωνική θέση είχε ο ανώτερος αξιωματικός και άλλη ο απλός στρατολογημένος.
Οι λόγοι συμμετοχής μπορούσαν να περιλαμβάνουν αντικομμουνισμό, κρατική νομιμοφροσύνη, τοπικές συγκρούσεις, προσωπικές φιλοδοξίες, οικονομική ανάγκη ή φόβο.
Η διαπίστωση αυτή όμως δεν ακυρώνει την πολιτική λειτουργία των σωμάτων.
Η λειτουργία τους πρέπει να εξεταστεί μέσα στην πραγματική κοινωνική σύγκρουση της Κατοχής.
Διότι η Κατοχή δεν ανέστειλε την ταξική πάλη.
Την αναδιαμόρφωσε.
Η πείνα, η μαύρη αγορά, οι μισθοί, η ιδιοκτησία, οι απεργίες, η κοινωνική αλληλεγγύη, η Αντίσταση και η καταστολή αποτελούσαν διαφορετικές εκφράσεις μιας κοινωνίας που βρισκόταν σε ακραία κρίση.
Και μέσα σε αυτή την κρίση το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ απέκτησαν μαζικές κοινωνικές διαστάσεις.
Το πρόβλημα επομένως δεν ήταν πλέον μόνο ποιος θα απελευθέρωνε την Ελλάδα.
Το πρόβλημα επομένως δεν ήταν πλέον μόνο ποιος θα απελευθέρωνε την Ελλάδα.
Όσο πλησίαζε η γερμανική ήττα, εμφανιζόταν όλο και καθαρότερα ένα δεύτερο ερώτημα:
ποιος θα είχε την πολιτική και κοινωνική εξουσία μετά την Απελευθέρωση;
ποιος θα είχε την πολιτική και κοινωνική εξουσία μετά την Απελευθέρωση;
5)Ο βρετανικός παράγοντας
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα σημεία στα οποία πρέπει να διευρυνθεί η ιστορία του δωσιλογισμού.
Η Βρετανία και η ναζιστική Γερμανία ήταν εμπόλεμες δυνάμεις.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο βρετανικός παράγοντας μπορεί να μείνει έξω από την ιστορία του αντικομμουνισμού και της μετάβασης στην επόμενη ημέρα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο βρετανικός παράγοντας μπορεί να μείνει έξω από την ιστορία του αντικομμουνισμού και της μετάβασης στην επόμενη ημέρα.
Προϋπήρχε στρατηγικός σχεδιασμός για την πολιτική και στρατιωτική κατάσταση που θα ακολουθούσε τη γερμανική αποχώρηση.
6) Μυστικές επαφές
Στην έρευνά μας συναντήσαμε επίσης ένα δυσκολότερο πεδίο: τις μυστικές επαφές μεταξύ προσώπων και υπηρεσιών των αντιμαχόμενων πλευρών.
Οι επαφές αυτές δεν πρέπει ούτε να αποκρύπτονται ούτε να μετατρέπονται σε κάτι περισσότερο από αυτό που αποδεικνύουν οι πηγές.
Σ'ένα κρυσφήγετο στην Αθήνα συναντηθηκαν
Ο Βρετανός αξιωματικός της SOE Donald Stott τον Νοέμβριο του 1943 είχε επαφές με τον Roman Loos, ανώτερο στέλεχος της γερμανικής Geheime Feldpolizei με εντολή του Keble αρχηγόυ της αποστολής των Βρετανών στο Καιρο. Στις σχετικές περιγραφές των συναντήσεων εμφανίζεται και το ζήτημα της ίδρυσης των Ταγμάτων Ασφαλείας και της ενδεχόμενης χρησιμοποίησής τους απέναντι στο ΕΑΜ -ΕΛΑΣ μετά τη γερμανική αποχώρηση.
Στη συνάντηση πήρε μέρος και Έλληνας Βενιζελικός στρατιωτικος ονόματι Βεντηρης Εκτός από τα Τάγματα ασφαλείας θέλανε να δημιουργήσουν το Τέταρτο Ραιχ και να χρησιμοποιηθούν τα Τάγματα ασφαλείας εναντίον του ΕΑΜ -ΕΛΑΣ
Ένα αποχαρακτηρισμένο έγγραφο του αμερικανικού OSS, με ημερομηνία πληροφορίας 13–19 Νοεμβρίου 1944, έχει χαρακτηριστικό τίτλο: «British and Security Battalion Members».
Καταγράφει πληροφορία υψηλόβαθμου Έλληνα κυβερνητικού αξιωματούχου σύμφωνα με την οποία οι Βρετανοί επιχειρούσαν να συγκροτήσουν ισχυρές φιλοβρετανικές ελληνικές ένοπλες δυνάμεις και για τον σκοπό αυτό στρατολογούσαν πρώην μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας, της Ειδικής Ασφάλειας και άλλους αντικομμουνιστές.
Η γερμανική αποχώρηση δεν αποτελεί το τέλος της ιστορίας
Εδώ φτάνουμε στο κρισιμότερο μεθοδολογικό σημείο.
Η γερμανική κατοχή τελειώνει, αλλά το ζήτημα της κοινωνικής και πολιτικής εξουσίας παραμένει ανοικτό.
6)Από την Απελευθέρωση στα Δεκεμβριανά
Η μεταπολεμική βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι στα Δεκεμβριανά το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ συγκρούστηκαν με έναν συνασπισμό που περιλάμβανε κρατικές δυνάμεις που τις αποτελουσσν τα νέο συστηθεντα Τάγματα ασφαλείας και με την αποφασιστική στρατιωτική υποστήριξη του βρετανικού στρατού.
Αποδεικνύει όμως ότι η ιστορία των ελληνικών αντικομμουνιστικών μηχανισμών δεν τελειώνει με την αποχώρηση των Γερμανών και ότι η μεταπελευθερωτική σύγκρουση δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς τον βρετανικό παράγοντα.
7) Εκκλησία ως κοινωνικός και ιδεολογικός θεσμός
Στην ανάλυση της περιόδου πρέπει να ενταχθεί και ο ρόλος της Εκκλησίας, όχι ως ενιαίου και ομοιογενούς πολιτικού σώματος, αλλά ως θεσμού με σημαντική κοινωνική, ιδεολογική και πολιτική επιρροή.
Κατά την Κατοχή υπήρξαν κληρικοί που συμμετείχαν στην Αντίσταση, προστάτευσαν διωκόμενους και ανέπτυξαν σημαντική κοινωνική δράση, ενώ παράλληλα τμήματα της εκκλησιαστικής ιεραρχίας διατήρησαν στενούς δεσμούς με το κράτος και με τον παραδοσιακό αντικομμουνισμό.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, ο οποίος ήταν πράκτορας των Βρετανών , και ήρθε με συνενόηση με τους Γερμανούς να αναλαβει πρωθυπουργός ο Ι Ράλλης.Αφου έφτασαν οι Εγγλέζοι και είπαν ότι στις προηγούμενες κυβερνήσεις έχανε βέβαια 2-3 πράκτορες μέσα στη κυβέρνηση τώρα έχουμε όλη την κυβέρνηση Αυτός με ενεργό βρετανική υποστήριξη, έγινε Αντιβασιλέας στα τέλη Δεκεμβρίου 1944.
Η περίπτωση αυτή δείχνει ότι η μεταπολεμική ανασυγκρότηση της εξουσίας δεν πραγματοποιήθηκε μόνο μέσω του στρατού, της αστυνομίας και των οικονομικών μηχανισμών, αλλά και μέσω θεσμών ικανών να προσφέρουν κοινωνική και ιδεολογική νομιμοποίηση.
Από ιστορικοϋλιστική σκοπιά, επομένως, η Εκκλησία πρέπει να εξεταστεί μέσα στην ίδια διαδικασία συνέχειας και μετασχηματισμού που εξετάζουμε για το κράτος, την ιδιοκτησία και τους άλλους κοινωνικούς θεσμούς.
8)Η Συνέχεια δεν σημαίνει ταυτότητα
Εδώ χρειάζεται μια ακόμη θεωρητική διάκριση.
Όταν μιλάμε για συνέχεια του κράτους ή των αντικομμουνιστικών μηχανισμών δεν εννοούμε ότι το κράτος του Μεταξά, η κατοχική κυβέρνηση Ράλλη και το μεταπολεμικό ελληνικό κράτος ήταν το ίδιο πράγμα.
Μια τέτοια αντίληψη θα ήταν αντιδιαλεκτική.
Η συνέχεια πρέπει να αποδεικνύεται συγκεκριμένα.
Συνέχεια προσώπων.Συνέχεια θεσμών.
Συνέχεια λειτουργιών.Συνέχεια ιδιοκτησίας.
Συνέχεια επιχειρηματικών δικτύων.
Συνέχεια μηχανισμών καταστολής.
Και ταυτόχρονα πρέπει να καταγράφονται οι ρήξεις: ποιοι καταδικάστηκαν, ποιοι απομακρύνθηκαν, ποιοι έχασαν την περιουσία τους, ποιοι δεν επανήλθαν ποτέ στον κρατικό μηχανισμό.
8)Η βαθύτερη κατηγορία: κοινωνική αναπαραγωγή
Εδώ ίσως βρίσκεται το σημαντικότερο θεωρητικό όριο της έννοιας του δωσιλογισμού.
Η ιστορία δεν πρέπει να σταματήσει όταν τελειώνει η συνεργασία με τον κατακτητή.
Πρέπει να ρωτήσει τι αναπαράγεται μετά την αλλαγή της πολιτικής μορφής.
Μπορεί να αλλάξει η κυβέρνηση χωρίς να αλλάξει η ιδιοκτησία.
Μπορεί ένας ένοπλος σχηματισμός να διαλυθεί αλλά τμήματα του ανθρώπινου δυναμικού του να ενταχθούν σε άλλους θεσμούς.
Μπορεί ένας κατοχικός επιχειρηματίας να δικαστεί αλλά η επιχείρησή του να εξακολουθήσει να αποτελεί μέρος της μεταπολεμικής οικονομίας.
Και μπορεί να συμβεί το αντίθετο.
Γι' αυτό το πραγματικό αντικείμενο της έρευνας δεν είναι μόνο η συνεργασία.
Είναι η κοινωνική αναπαραγωγή μέσα από μια τεράστια ιστορική κρίση.
10)Από την ηθική καταδίκη στην επιστημονική εξήγηση
Ο όρος «προδότης» έχει πολιτική και ηθική σημασία.
Ο όρος «προδότης» έχει πολιτική και ηθική σημασία.
Δεν αποτελεί όμως από μόνος του κοινωνική εξήγηση.
Η ιστορικοϋλιστική ανάλυση δεν χρειάζεται να αναιρέσει την ατομική ευθύνη.
Πρέπει να προχωρήσει πέρα από αυτήν.
Γιατί ο συγκεκριμένος επιχειρηματίας συνεργάστηκε;Πώς μπορούσε να το κάνει;
Ποια κοινωνική θέση του επέτρεψε να επωφεληθεί;
Γιατί ένας αξιωματικός εντάχθηκε στα Τάγματα;
Ποια ήταν η σχέση του με τον προπολεμικό στρατό;
Γιατί συγκεκριμένοι κρατικοί μηχανισμοί στράφηκαν με τέτοια ένταση εναντίον του ΕΑΜ;
Και γιατί ο αντικομμουνισμός μπορούσε να ενώσει ανθρώπους διαφορετικής κοινωνικής προέλευσης;
Τότε η ηθική κατηγορία μετατρέπεται σε ιστορικό πρόβλημα.
11)Πού ακριβώς βρίσκεται λοιπόν το όριο των «Δωσίλογων»
Η εμπειρική δύναμη της έρευνάς του είναι ακριβώς εκείνη που μας επιτρέπει να θέσουμε βαθύτερα ερωτήματα. Το ίδιο το βιβλίο συγκεντρώνει στον ίδιο χώρο την πολιτική, οικονομική και ένοπλη συνεργασία.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτά τα τρία πεδία πρέπει να ενοποιηθούν θεωρητικά.
Τι συνδέει τον υπουργό, τον επιχειρηματία, τον αξιωματικό και τον ένοπλο συνεργάτη;
Δεν αρκεί η κοινή λέξη «δωσιλογισμός».
Χρειάζεται να εξετάσουμε τις κοινωνικές σχέσεις που τους συνδέουν ή τους διαφοροποιούν.
Τάξη.Ιδιοκτησία.Συσσώρευση.Κράτος.Ταξική πάλη.Ιμπεριαλιστική στρατηγική.Κοινωνική αναπαραγωγή.
Και τότε η ιστορική περίοδος δεν μπορεί να περιοριστεί στο 1941–1944.
Πρέπει να διευρυνθεί τουλάχιστον στο 1936–1949 και, για την οικονομική ιστορία, σε αρκετές περιπτώσεις μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950.
Συμπέρασμα
Η σημαντικότερη συμβολή των «Δωσίλογων» είναι ότι φέρνει στο φως ένα μεγάλο σώμα ανθρώπων, πράξεων και μηχανισμών συνεργασίας.
Αλλά ακριβώς εκεί όπου ολοκληρώνεται η καταγραφή τους αρχίζει ένα διαφορετικό ιστορικό ερώτημα.
Ο δωσιλογισμός ήταν ένα έκτακτο φαινόμενο που προκάλεσε η ξένη Κατοχή και εξαφανίστηκε μαζί της;
Ή αποτέλεσε μία ιδιαίτερη ιστορική μορφή μέσα από την οποία προϋπάρχουσες κοινωνικές αντιθέσεις, οικονομικά συμφέροντα, κρατικοί μηχανισμοί και πολιτικά δίκτυα αναδιατάχθηκαν κάτω από τις εξαιρετικές συνθήκες της Κατοχής;
Δεν μας ενδιαφέρει μόνο ποιοι συνεργάστηκαν με τον κατακτητή, αλλά ποια κοινωνική δομή έκανε δυνατή τη συνεργασία, πώς αυτή μεταβλήθηκε μέσα στην Κατοχή και τι απέγιναν οι φορείς, οι περιουσίες, οι θεσμοί και οι λειτουργίες της όταν ο κατακτητής έφυγε.
Αυτό είναι το σημείο όπου η ιστορία του δωσιλογισμού συναντά την ιστορία της ταξικής πάλης.
Και είναι το σημείο όπου η μελέτη της Κατοχής πρέπει να συνδεθεί οργανικά με την ιστορία της Ελλάδας από το 1936 έως το 1949.
Όχι για να προσαρμοστεί η ιστορία σε ένα έτοιμο ιδεολογικό σχήμα.
Αλλά για να ελεγχθεί, αν πίσω από την αλλαγή των πολιτικών μορφών υπήρξαν βαθύτερες κοινωνικές συνέχειες και μετασχηματισμοί.
Αυτό είναι το πραγματικό νόημα του να περάσουμε πέρα από τον δωσιλογισμό.
Θεμιστοκλής Παπαϊωάννου
Φωτογραφία:
Αλέξανδρος Λάμπου ήταν αξιωματικός της χωροφυλακής και διοικητής της Ειδικής Ασφάλειας των Ταγμάτων Ασφαλείας στην κατοχή.Και η Ηλέκτρα Αποστόλου.
Φωτογραφία:
Αλέξανδρος Λάμπου ήταν αξιωματικός της χωροφυλακής και διοικητής της Ειδικής Ασφάλειας των Ταγμάτων Ασφαλείας στην κατοχή.Και η Ηλέκτρα Αποστόλου.
