Ρωσική Πρωτοπορία του Γιώργου Ζέρβα στην Εθνική Πινακοθήκη (γράφει ο Γιώργος Κόνδης)

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και σημαντικές σκηνοθετικές παρουσιάσεις συνοδεύει επαναληπτικά σε όλη τη διάρκειά της τη μεγάλη έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης για τη Ρωσική Πρωτοπορία και τη Συλλογή Κωστάκη.

Το ντοκιμαντέρ «Όταν ο Σαγκάλ κόστιζε λιγότερο από ένα κιλό πατάτες», προβάλλεται στην Εθνική Πινακοθήκη, στο πλαίσιο της έκθεσης «Ο κόσμος της πρωτοπορίας. Πόλη, φύση, σύμπαν, άνθρωπος». Το ντοκιμαντέρ δημιουργήθηκε το 1996, σε σκηνοθεσία Γιώργου Χρ. Ζέρβα και Γιώργου Παπακωνσταντίνου και πήρε το Πρώτο Βραβείο Ντοκιμαντέρ στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης και το Κρατικό Βραβείο Ντοκιμαντέρ το 1997. Η αφήγηση της Συλλογής και της Ρωσικής πρωτοπορίας στηρίχθηκε στην κινηματογράφηση των έργων που περιλάμβανε η έκθεση «Ρωσική Πρωτοπορία (1910-1930). Η συλλογή Γ. Κωστάκη» στην Εθνική Πινακοθήκη, 1995-6, σε επιμέλεια της Άννας Καφέτση στην οποία είναι αφιερωμένη η διημερίδα Σάββατο και Κυριακή (26/27-9-2026) στην Εθνική Πινακοθήκη.

Το ντοκιμαντέρ είχε ήδη προβληθεί με μεγάλη επιτυχία στον κοινωνικό και πολιτιστικό χώρο του Γαλατσίου «Παίρνω αμπάριζα» το 2018 σε εκδήλωση όπου την προβολή ακολούθησε ενδιαφέρουσα συζήτηση με τον σκηνοθέτη Γ. Ζέρβα  και τον ζωγράφο Αδάμ Μαυρόπουλο. Το σημαντικό ντοκιμαντέρ ταξίδεψε και στο εξωτερικό καθώς έχει περιλάβει δυο θεματικές με ιδιαίτερη αξία για τον κόσμο της τέχνης και την καλλιτεχνική δημιουργία: το κίνημα της ρωσικής πρωτοπορίας και τη Συλλογή Κωστάκη που από μόνη της αποτελεί θέμα μελέτης. Εξάλλου, ιστορικοί τέχνης όπως η Margit Rowell και η Evelyn Weiss ασχολήθηκαν λεπτομερώς με την συλλογή και έγραψαν σημαντικές μονογραφίες γι’αυτήν και τη δράση του συλλέκτη Γ. Κωστάκη. Η συλλογή έχει τη δική της ιστορία καθώς αποτελείται από περισσότερα από 5000 έργα τέχνης (πίνακες, σχέδια, κλπ), ένα μεγάλο μέρος των οποίων έφερε ο Γ. Κωστάκης στην Ελλάδα όταν αποφάσισε να φύγει από την πρώην Σοβιετική Ένωση. Βεβαίως, η απόφαση αυτή είχε το δικό της κόστος καθώς ο συλλέκτης υποχρεώθηκε να παραχωρήσει ένα μεγάλο ποσοστό της συλλογής του (λέγεται πως ήταν το 80% των έργων), πριν αναχωρήσει για την Ελλάδα με το υπόλοιπο. Θεωρείται μια από τις σημαντικότερες συλλογές παγκοσμίως  και τα έργα που παρουσιάζονται στην έκθεση της  Εθνικής Πινακοθήκης «Ο κόσμος της πρωτοπορίας. Πόλη, φύση, σύμπαν, άνθρωπος», αποτελούν ένα ενδεικτικό αλλά σημαντικό μέρος της συλλογής.

Με τον τίτλο «Ρωσική Πρωτοπορία» περιγράφουμε ένα από τα σημαντικότερα κινήματα τέχνης που χαρακτήρισε τη μεταβατική περίοδο 1910-1930 στη Ρωσία, την τόσο πλούσια σε κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα. Μια περίοδος στην οποία καταγράφονται, όπως και στην μετεπαναστατική Ελλάδα, δυο κινήματα με διαφορετικές αφετηρίες και προσανατολισμούς: το παραδοσιακό που αποτυπώνει στα έργα του την ρωσική λαϊκή ψυχή και εκφράζεται από καλλιτέχνες όπως οι Peredvizhniki (Περιπλανώμενοι), οι οποίοι περιοδεύουν σε ολόκληρη τη Ρωσία, εμπνέονται από την αγροτική ζωή την καθημερινότητα των απλών ανθρώπων και ασκούν κριτική στα εναπομείναντα στοιχεία της δουλοπαροικίας. Από την άλλη, το δυτικότροπο καλλιτεχνικό ρεύμα που αντλεί τις βάσεις του από δυτικές επιρροές, διακρίνεται για τις ελιτίστικες τάσεις του και θεωρεί πως η ανάπτυξη της τέχνης προέρχεται μέσα από την ίδια την τέχνη. Το καλλιτεχνικό κίνημα της Ρωσικής Πρωτοπορίας λήγει ιστορικά με την άνοδο του Στάλιν στην εξουσία και την επιβολή του λεγόμενου «σοσιαλιστικού ρεαλισμού».

Ο σκηνοθέτης Γιώργος Ζέρβας, παιδί της Αργολίδας από την Προσύμνη Άργους, είναι γνωστός στην Ελλάδα και το εξωτερικό για το πλούσιο πολυθεματικό κινηματογραφικό έργο του με έμφαση στο ντοκιμαντέρ. Δεν είναι τυχαίο επομένως πως η Εθνική Πινακοθήκη υποδέχεται το κοινό της έκθεσης με την επαναλαμβανόμενη προβολή του ντοκιμαντέρ του Γιώργου Ζέρβα και του Γιώργου Παπακωνσταντίνου και τον ευρηματικό τίτλο «Όταν ο Σαγκάλ κόστιζε λιγότερο από ένα κιλό πατάτες», καθώς αποτελεί μοναδική ελληνική φιλμογραφική έρευνα και παρουσίαση για ένα τόσο σημαντικό θέμα τέχνης με προεκτάσεις πολιτικές και κοινωνικές. Το Σάββατο 26-9-2026 η προβολή του ντοκιμαντέρ θα βρεθεί στο επίκεντρο της έκθεσης με την παρουσία των δυο σκηνοθετών στην διημερίδα που οργανώνεται το Σάββατο και την Κυριακή. Το πρόγραμμα έχει αναρτηθεί στην ιστοσελίδα της Εθνικής Πινακοθήκης (https://www.nationalgallery.gr/ektheseis/o-kosmos-tis-protoporias-poli-fysi-syban-anthropos/).

Η ταινία του Γιώργου Ζέρβα και Γιώργου Παπακωνσταντίνου είναι διαθέσιμη στο vimeo: https://vimeo.com/manage/videos/354361977.