Από τα ελάχιστα σωζόμενα τεκμήρια της περιόδου της Φραγκοκρατίας και της μετέπειτα Λατινοκρατίας (13ος–15ος αιώνας) προκύπτει ότι το Λυγουριό και η Πιάδα κατείχαν ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της βορειοανατολικής Πελοποννήσου. Τα κάστρα τους αποτελούσαν μέρος της φραγκικής διοικητικής και στρατιωτικής περιφέρειας, γνωστής ως Καστελλανία της Κορίνθου.
Η Καστελλανία ήταν μια φεουδαρχική διοικητική περιφέρεια, οργανωμένη γύρω από ένα δίκτυο οκτώ κάστρων, τα οποία αποτελούσαν κέντρα στρατιωτικού ελέγχου και διοίκησης. Εκτεινόταν στην ανατολική και κεντρική Κορινθία, καθώς και σε μεγάλο μέρος της αρχαίας Επιδαυρίας. Η διοίκηση και η οικονομική διαχείριση της περιοχής στηρίζονταν κυρίως στα κάστρα του Λυγουριού και της Πιάδας.
Η διαμόρφωση της Καστελλανίας συνδέεται με την κυριαρχία των Ανδεγαυών του βασιλείου της Νάπολης στο Πριγκιπάτο της Αχαΐας. Στις αρχές του 14ου αιώνα, η διοίκηση των κτήσεών τους μέσω αντιπροσώπων, σε συνδυασμό με τις πολεμικές συγκρούσεις και τις πειρατικές επιδρομές, κυρίως από Τούρκους και Καταλανούς, καθιστούσε την ύπαιθρο επισφαλή και τη ζωή των κατοίκων δύσκολη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η τουρκική επιδρομή του 1327. Οι επιδρομείς κατέλαβαν προσωρινά το χωριό Succhyna, κοντά στη Δαμαλά, απήγαγαν τους κατοίκους του και τους πούλησαν ως σκλάβους στην Ανατολή.
Μέσα σε αυτό το κλίμα ανασφάλειας, η διατήρηση της ανδεγαυικής κυριαρχίας απαιτούσε σημαντική οικονομική ενίσχυση. Στην προσπάθεια αυτή συνέβαλε ο Φλωρεντινός τραπεζίτης και συνεργάτης των Ανδεγαυών Νικόλα Ατζαγιόλι, δανείζοντάς τους 40.000 ουγκιές χρυσού. Ως αντάλλαγμα για την οικονομική αυτή ενίσχυση, του παραχωρήθηκαν διάφορες κτήσεις στην Ηλεία και τη Μεσσηνία, καθώς και το κάστρο της Πιάδας. Οι παραχωρήσεις αυτές, παλαιότερες και νεότερες, επικυρώθηκαν από τον βασιλιά της Νάπολης με πράξη της 27ης Απριλίου 1342. [Σημείωση 1].
Πριν περιέλθει στον Ατζαγιόλι, το κάστρο της Πιάδας, μαζί με εκτάσεις που περιλάμβαναν και τη χερσόνησο των Μεθάνων, ανήκε στον Νικόλαο Γκίζι, μέλος της βενετικής οικογένειας που κυριαρχούσε στο Αρχιπέλαγος. Η Πιάδα είχε δοθεί τέλη του 13ου αιώνα ,ως προίκα στον Γκίζι από τον Φράγκο μεγάλο στρατάρχη και διπλωμάτη, ανιψιό του πρίγκιπα της Αχαΐας. Αποτελούσε την πρώτη κτήση του Ατζαγιόλι στην Καστελλανία της Κορίνθου.
Η ανασφάλεια συνεχίστηκε και τα επόμενα χρόνια, ενώ η κατάσταση επιδεινώθηκε το 1347 με την εκδήλωση της πανώλης. Οι συνθήκες αυτές αποτυπώνονται στη μακροσκελή επιστολή της 5ης Φεβρουαρίου 1358, με την οποία οι κάτοικοι της Καστελλανίας απευθύνθηκαν στον Ανδεγαυό ηγεμόνα Ροβέρτο του Τάραντα, στην Ιταλία, ζητώντας άμεση βοήθεια. Στην επιστολή περιέγραφαν χαρακτηριστικά την κατάστασή τους:
«…Σήμερα δεν υπάρχει κανείς στην Καστελλανία της Κορίνθου που να μην τρώει το
ψωμί του με λύπη, τόσο εξαιτίας αυτών των συνεχών δεινών όσο και επειδή δεν λαμβάνουμε από εσάς καμία βοήθεια, καμία προστασία… Ελπίζαμε, αντίθετα, ότι η αφοσίωσή μας σε εσάς θα μας εξασφάλιζε δόξα και ανταμοιβή. Αλλά, ω θλίψη! Είμαστε ντροπή για όλα τα έθνη!...» Η επιστολή κατέληγε με τη χαρακτηριστική έκκληση: «Δεν έχουμε πλέον τη δύναμη να διατηρήσουμε τα κάστρα σας».
Τον Απρίλιο του 1358, οι Ανδεγαυοί, με τη συνδρομή του πάπα, παραχώρησαν στον Νικολό Ατζαγιόλι ολόκληρη την Καστελλανία μαζί με τα κάστρα της. Ο νέος κυρίαρχος έλαβε μέτρα για την ανακούφιση των κατοίκων και την αποκατάσταση της περιοχής. Σε προσωπικές επιστολές του αναφερόταν στην κυριαρχία του σε ολόκληρη την Καστελλανία, την οποία απειλούσαν οι Καταλανοί και οι Τούρκοι, ενώ περιέγραφε την Κόρινθο ως «καλή και όμορφη πόλη».
Σε έγγραφο του 1364, που φυλάσσεται στο αρχείο του Τάγματος των Ιωαννιτών Ιπποτών στη Μάλτα, περιλαμβάνεται πίνακας με τα οκτώ κάστρα της Καστελλανίας της Κορίνθου: τον Ακροκόρινθο, τα Βασιλικά, τη Νεμέα, τον Άγιο Βασίλειο, το Αγγελόκαστρο, την Καζάρμα, το Λυγουριό και την Πιάδα. Το Λυγουριό αναγράφεται ως castro de lo Ligorio, ενώ η Πιάδα εμφανίζεται με τους τύπους Piada και Pyegata.
ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ
Το όνομα Ligorio απαντά ήδη από τον 10ο αιώνα σε ιταλικές πηγές, τόσο ως ανθρωπωνύμιο όσο και ως τοπωνύμιο σε διάφορες περιοχές της ιταλικής χερσονήσου. Σύμφωνα με το Γαλλικό Χρονικό του Μορέως, οι αυθέντες συνήθιζαν να δίνουν στα κάστρα τους το δικό τους όνομα.
Μετά τη συμφωνία του Βιτέρμπο (1267) και την εγκαθίδρυση της ανδεγαυικής κυριαρχίας, το όνομα Ligorio απαντά και σε έγγραφα που αφορούν την Πελοπόννησο. Καταγράφεται τόσο σε τεκμήρια σχετικά με τις στρατιωτικές ενισχύσεις των Ανδεγαυών όσο και μεταξύ των ονομάτων Λατίνων αξιωματούχων.
Το 1338 εμφανίζεται σε φορολογικά κατάστιχα της Βαρωνίας της Καλαμάτας ως όνομα δύο Ελλήνων καλλιεργητών στο χωριό Κρεμμύδι. Το 1364 καταγράφεται ως ονομασία του κάστρου του Λυγουριού, με τον τύπο castro de lo Ligorio.[Σημείωση 2]
Η Πιάδα εμφανίζεται στις λατινικές πηγές με περισσότερες από μία μορφές: Piata, Piada και Pyegata. Σύμφωνα με τον Μηλιαράκη, η ονομασία Πιάδα αποτελεί παραφθορά του ονόματος «Πεδιάδα», το οποίο οι Δυτικοί απέδωσαν με παραλλαγμένη μορφή.
ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΑ ΕΓΓΡΑΦΑ ΤΟΥ 1365
Το φθινόπωρο του 1365, οι άνθρωποι του Νικολό Ατζαγιόλι, ο οποίος είχε πλέον αποκτήσει τον έλεγχο της Κορινθίας, κατέγραψαν τις φορολογικές εισφορές από την αγροτική παραγωγή των περιοχών που υπάγονταν στα κάστρα του. Τα έγγραφα, τα οποία σήμερα φυλάσσονται σε βιβλιοθήκες της Ιταλίας και του Παρισιού, αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες για την οικονομική και διοικητική οργάνωση της Καστελλανίας.
Οι καταχωρίσεις αποκαλύπτουν στοιχεία για τις καλλιέργειες, τα αγροτικά προϊόντα, τις φορολογικές υποχρεώσεις και τους γεωμόρους, αλλά και για τους τοξότες, τις φρουρές των κάστρων και τους Λατίνους και Έλληνες διαχειριστές.
Το μεγαλύτερο μέρος των εκτάσεων ανήκε σε γαιοκτήμονες και φεουδάρχες, ενώ οι καλλιεργητές διέθεταν περιορισμένα μέσα: συνήθως ένα ή δύο βόδια, ξύλινο αλέτρι και τα απαραίτητα εργαλεία. Η μικρή οικογενειακή εκμετάλλευση, γνωστή ως «στάσις», συνδεόταν με κληρονομικά δικαιώματα και περιλάμβανε την κατοικία και τα λίγα οικόσιτα ζώα της οικογένειας.
Τα κατάστιχα καταγράφουν συγκεκριμένα στοιχεία για τις εκμεταλλεύσεις και τις οικονομικές υποχρεώσεις των κατοίκων. Η «στάσις» του Γιάννη, γιου του Βασίλη Καλούδη, απέδιδε τέσσερα υπέρπυρα και δεκατρείς σολδίους. Στο Κρεμμύδι, ο Ligorius Χρυσοβαλάνους διέθετε, μαζί με τη σύζυγό του, δύο βόδια και οκτώ ζώα και κατέβαλλε για τη «στάσι» του ως «ακρόστιχο» δύο υπέρπυρα, επτά στερλίνες και ένα τορνέσιο. Σε άλλη καταχώριση αναφέρεται ο Στέφανος Αναστασόπουλος, από χωριό της Καλαμάτας, ο οποίος διέθετε δύο βόδια αξίας πέντε υπερπύρων και τρία μέτρα κρασί.
Στην περιοχή του Λυγουριού και της Πιάδας κυριότερη καλλιέργεια φαίνεται πως ήταν τα δημητριακά. Καταγράφονται επίσης μικρότερες ποσότητες οσπρίων, ελιών, βαμβακιού και χαρουπιών. Περιορισμένη ήταν η παραγωγή κρασιού, η οποία, σύμφωνα με τα χειρόγραφα, προερχόταν αποκλειστικά από το Λυγουριό και ανερχόταν σε είκοσι μέτρα, περίπου το 1,50% των 1.333,5 μέτρων που αναφέρονται συνολικά στα κατάστιχα της Κορινθίας.
Αξιοσημείωτη είναι η απουσία καταχωρίσεων για παραγωγή λαδιού στην Πιάδα και το Λυγουριό. Αντίθετα, στην περιοχή της Καλαμάτας καταγράφεται φορολογία ακόμη και για τη χρήση πέτρινων ελαιοσπαστήρων [tarpeti], καθώς και η αποθήκευση μικρών ποσοτήτων λαδιού κάτω από αλάτι.
ΛΥΓΟΥΡΙΟ: ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ
Το νοτιοανατολικό τμήμα της Καστελλανίας της Κορίνθου, το μεγαλύτερο μέρος του οποίου κατά την αρχαιότητα ανήκε στην Επιδαυρία, περιλάμβανε τρία κάστρα, αλλά εμφανίζεται συγχρόνως ως ενιαία περιοχή. Τα κάστρα του Λυγουριού, της Πιάδας και του Αγγελόκαστρου αναφέρονται μαζί στα φορολογικά έγγραφα του 1365, γεγονός που δείχνει ότι, παρά τη μεγάλη έκτασή της, η περιοχή αποτελούσε ενιαία φορολογική ενότητα. Κέντρο συγκέντρωσης των προσόδων της ήταν το Λυγουριό.
Ο Λατίνος κελλάρης, με καθήκοντα αποθηκάριου και επιστάτη, συγκέντρωνε εκεί τα γεώμορα και τις εισφορές σε είδος των καλλιεργητών, καθώς και τις αντίστοιχες προσόδους από την Πιάδα και το Αγγελόκαστρο. Οι σωζόμενες αποδείξεις καταγράφουν ποικιλία προϊόντων που συγκεντρώνονταν ως γεώμορα: δημητριακά, κρασί, χαρούπια, φρούτα, ελιές, όσπρια και ρόβη. Σχεδόν όλα διανέμονταν στους καστελλάνους και στις φρουρές.
Ενδεικτικά, ο διοικητής του κάστρου του Αγγελοκάστρου έλαβε αγαθά αξίας 30 υπερπύρων: τέσσερα μόδια σιτάρι, αξίας 24 υπερπύρων, και ένα μόδιο όσπρια, αξίας έξι υπερπύρων.
Μεγαλύτερη ήταν η χορήγηση προς τον διοικητή του κάστρου του Λυγουριού. Ο καστελάνος του Λυγουριού Μιχάλης Πανδέας και οι «σύντροφοί του» έλαβαν αγαθά αξίας 89 υπερπύρων και 21 σολδίων: 5½ μόδια σιτάρι, 1½ μόδιο κριθάρι, 1½ μόδιο όσπρια, 2¼ μόδια ελιές, 5½ μόδια χαρούπια, 20 μέτρα κρασί και 13 λίβρες βαμβάκι.
Η σύγκριση των δύο καταγραφών αναδεικνύει τη μεγαλύτερη χορήγηση προς τον καστελάνο του Λυγουριού. Τα κάστρα, ωστόσο, δεν είχαν όλα τον ίδιο ρόλο. Το Αγγελόκαστρο, στο εσωτερικό της Καστελλανίας, φαίνεται ότι εξυπηρετούσε κυρίως στρατιωτικές ανάγκες και έλεγχε τη διαδρομή προς την Επίδαυρο και την Τροιζηνία. Το κατάστιχο καταγράφει επίσης ειδική χρηματική επιβάρυνση για τους τοξότες της φρουράς του Αγγελοκάστρου, στους οποίους ο φεουδάρχης είχε παραχωρήσει καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Το 1365 κατέβαλλαν όλοι μαζί στον διαχειριστή 28 υπέρπυρα ως telo (τέλος), καθώς και 24 υπέρπυρα σε μετρητά για την «αποκοπή».
Διαφορετική ήταν η θέση της Πιάδας, του μοναδικού από τα οκτώ κύρια κάστρα της Καστελλανίας στις ακτές του Σαρωνικού, με ιδιαίτερη γεωγραφική και στρατηγική σημασία. Στα τέλη του 13ου αιώνα, η περιοχή και το κάστρο της Πιάδας βρίσκονταν στην κατοχή του Φράγκου Σαουντερόν, μεγάλου στρατάρχη, διπλωμάτη και συγγενή του πρίγκιπα της Αχαΐας. Ο Σαουντερόν παραχώρησε την Πιάδα ως προίκα στην κόρη του, η οποία παντρεύτηκε Βενετό, μέλος της οικογένειας των Γκίζι, που κυριαρχούσε στο Αρχιπέλαγος.
Η σημασία της Πιάδας για την οικογένεια των Ατζαγιόλι φαίνεται και από τη διαθήκη του Νικολό, ο οποίος πέθανε στη Νάπολη τον Νοέμβριο του 1365. Στη διαθήκη του, που είχε συντάξει στις 30 Σεπτεμβρίου 1359, προέβλεπε να περιέλθει το κάστρο στον γιο του Άγγελο, υπό την προϋπόθεση ότι θα παντρευόταν τη Μαρία Σανούδο, κόρη του δούκα της Νάξου. Η Μαρία ανήκε στη βενετική οικογένεια των Σανούδων, με σημαντική παρουσία στα νησιά του Αιγαίου και δεσμούς με την Καστελλανία της Κορίνθου.
Η πρόταση γάμου δεν ευοδώθηκε. Το 1362 απέτυχε και η προσπάθεια του Νέριου Ατζαγιόλι, θετού γιου του Νικολό, να παντρευτεί τη Μαρία. Παρά τη θετική στάση της, η Βενετική Γερουσία αντιτάχθηκε στον γάμο της με μη Βενετό, καθώς εκτιμούσε ότι θα ενίσχυε σημαντικά τη δύναμη των Ατζαγιόλι στην Ελλάδα. Τη στάση αυτή μαρτυρεί η αλληλογραφία της Γερουσίας τόσο με τον αδελφό του Νέριου, Λατίνο αρχιεπίσκοπο Πατρών, όσο και με τη βασίλισσα της Νάπολης. Η παρέμβαση αυτή αναδεικνύει τη σημασία των γάμων συμφέροντος στις σχέσεις μεταξύ των ευγενικών οικογενειών.
Στη συνέχεια, ο Νέριος Ατζαγιόλι παντρεύτηκε κόρη πλούσιου εμπόρου από τη Σιένα και ίδρυσε τη δυναστεία των Ατζαγιόλι, η οποία κυριάρχησε στην Κορινθία, τη Βοιωτία και την Αττική, ερχόμενη σε σύγκρουση και με τους Βενετούς. Απόγονοι της οικογένειας Ατζαγιόλι εμφανίζονται ως κάτοικοι της Πιάδας τόσο το 1512 όσο και το 1583.
Το κάστρο του Λυγουριού, στα νότια σύνορα της Καστελλανίας, επισημαίνεται τόσο στον πίνακα των κάστρων του 1364 όσο και από αρκετούς ερευνητές. Ο Γάλλος αρχαιολόγος A. Bon αναφέρει ότι τα κάστρα της Καζάρμας και του Λυγουριού, «στις νότιες πλαγιές των βουνών, θα μπορούσαν να σταματήσουν μια εισβολή από την πεδιάδα του Ναυπλίου και του Άργους». Παράλληλα, η συγκέντρωση στο Λυγουριό τόσο των δικών του προσόδων όσο και εκείνων των γειτονικών περιοχών ενισχύει την εικόνα ενός κάστρου με ευρύτερο στρατιωτικό, διοικητικό και εφοδιαστικό ρόλο.
Η φρουρά του Λυγουριού λάμβανε περισσότερα αγαθά από εκείνη του Αγγελοκάστρου, γεγονός που ενδέχεται να αντανακλά και τη διαφορά στο αριθμητικό τους μέγεθος. Ειδικότερα, η ποσότητα σιταριού που της διατέθηκε ήταν κατά 38% μεγαλύτερη και προοριζόταν για την παρασκευή ψωμιού. Στη φρουρά του Λυγουριού αποδιδόταν επίσης ολόκληρη η ποσότητα κρασιού που είχε εισπραχθεί. Η διάθεση αγαθών για τη διατροφή των αλόγων δείχνει ακόμη ότι η φρουρά συντηρούσε άλογα, πιθανότατα για τις ανάγκες επιτήρησης και ελέγχου της περιοχής.
Τα στοιχεία αυτά, σε συνδυασμό με τη στρατηγική θέση του κάστρου, ενισχύουν την υπόθεση ότι η αποστολή της φρουράς δεν περιοριζόταν στην άμυνά του, αλλά περιλάμβανε και την επιτήρηση των διαδρομών από τις ακτές του Αργολικού και του Σαρωνικού προς την ενδοχώρα, καθώς και τη μετάδοση μηνυμάτων. Στο πλαίσιο αυτής της αμυντικής οργάνωσης εντάσσονταν πιθανότατα και οι περίοπτες θέσεις που έχουν εντοπιστεί στην περιοχή, από τις οποίες ήταν δυνατή η παρακολούθηση των διαδρομών και η επικοινωνία με το κάστρο. Στην ίδια οργάνωση εντασσόταν και ο πύργος κατοπτεύσεως, που σώζεται στο ψηλότερο σημείο του κάστρου [Σημείωση 3].
Η σημασία του Λυγουριού δεν περιορίστηκε στον 14ο αιώνα. Βενετικές μαρτυρίες του 15ου αιώνα εξακολουθούν να το καταγράφουν ως σημαντική οχυρή θέση της Αργολίδας. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται η αναφορά του Βενετού διοικητή της Πελοποννήσου Βαρβαρήγου, στις 16 Νοεμβρίου 1465, και έγγραφο της Βενετικής Γερουσίας, στις 18 Ιουλίου 1466.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το μοναστηριακό τοπίο της περιοχής. Ανάλογες μορφές οργάνωσης έχουν μελετηθεί εκτενώς στη Λακωνία, στη Σικελία και σε άλλες περιοχές, με χαρακτηριστικά παραδείγματα από τον 11ο αιώνα. Περιλαμβάνουν κοινοβιακές κοινότητες σε χαμηλότερα σημεία από τα κάστρα, κυρίως κατά μήκος των κύριων διαδρομών, καθώς και σπηλαιώδη παρεκκλήσια σε υψηλότερες θέσεις, με οπτική επικοινωνία με τις μονές. Στην περιοχή του κάστρου του Λυγουριού, ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, πάνω στην οδό προς την Επίδαυρο, και η Χρυσοσπηλιώτισσα, ψηλά στον απότομο βράχο, συμβάλλουν στη διαμόρφωση της εικόνας ενός αντίστοιχου μοναστηριακού τοπίου και των θρησκευτικών πρακτικών που συνδέονταν με αυτό.
Μετά την οθωμανική επικράτηση, οι νέοι κυρίαρχοι διατήρησαν τις οχυρές θέσεις που θεωρούσαν στρατηγικής σημασίας, ενώ κατέστρεψαν άλλες. Το κάστρο του Λυγουριού καταστράφηκε και ερημώθηκε, ενώ οι κάτοικοι μετακινήθηκαν στη σημερινή θέση του οικισμού. Η μετακίνηση αυτή φαίνεται να είχε ήδη συντελεστεί στις αρχές του 16ου αιώνα, όπως προκύπτει από τις φορολογικές καταγραφές της εποχής του σουλτάνου Σελίμ Α΄.
Σημειωση :
1. «Σύμφωνα με τον Γάλλο αρχαιολόγο Antoine Bon, η Πιάδα είχε παραχωρηθεί στον Ατζαγιόλι πριν από το 1342, ως αντάλλαγμα για τις αλυκές των Σπερονιών στην Ηλεία.» A. Bon, La Morée franque. Recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principauté d’Achaïe, I (Texte), Paris, 1969
2.Η ιστορία του ονόματος Ligorio, στο γλωσσικό υπόστρωμα του οποίου διακρίνεται βυζαντινή ρίζα, δεν αρκεί από μόνη της για να τεκμηριώσει με βεβαιότητα την ετυμολογία του τοπωνυμίου Λυγουριό. Ωστόσο, αποτελεί μια ιστορική διάσταση που αξίζει να συνεκτιμηθεί σε κάθε μελλοντική προσπάθεια ερμηνείας της προέλευσης του ονόματος. Άλλωστε, όπως επισημαίνει ο λεξικογράφος Δ. Γιώργακας, «Η επιστημονική μελέτη των τοπωνυμίων μόνο με ετυμολόγηση είναι προτιμότερα να μη γίνεται διόλου»
3. Η υπόθεση αυτή, η οποία προκύπτει από την επιτόπια έρευνα και τη χωροθέτηση των ακατάγραφων οχυρών θέσεων, θα εξεταστεί αναλυτικότερα σε ειδική μελέτη.
ΠΗΓΕΣ
*A. Bon, La Morée franque. Recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principauté d’Achaïe, I (Texte), Paris, 1969 *J. A. BUCHON, Nouvelles recherches historique sur la principauté française de Morée e ses hautes baronnies, II, Paris 1843 *Niccolo Budini Gattai,Condottieri Fiorentni nella penisola Balcanica nel XIV secolo I Fiorentini alle crociate .Guerre, pellegrinaggi e immaginario orientalisco a Firenze tra Medioevo ed Edu moderna.A cura di Silvia Agnoletti ,Lucca Mantelli *Δ. Γιώργακας,’’Τα τοπωνύμια της Αργολίδας 1965 και τω Μυκηνών και η ιστορία του τόπου ‘’ 1965 *Diane de Guldencrone L’Acaia Feodale sur le Mouen Age en Grece [1205-1456], *C.Hopf,Croniques Greci-Romanes ineditew ou peu connues ,Berlin 1873 *Walter Haberstumpf La dissoluzione delle signorie latine in Morea di fronte alla turcocrazia* [A stampa in “Studi Veneziani”, XXVIII (1997), pp. 61-81 © dell’autore - Distribuito in formato digitale da “Reti Medievali” *David Jacoby, Rural Exploitation and Market Economy in the Late Medieval Peloponnese *Conte Marco Fantuzzi ,Monumenti Ravennati de secoli di mezzo per la maggior parte inediti,T.1.6. *G.Finley ,Corinth in the Middle Ages ,Speculam 7, *Μιχάλης Κορδώσης Η Φραγκικη καστελλανία της Κορίνθου.Τα κάστρα και η περιοχή τους. Πρακτικά Γ΄ Παγκορινθιακού Συνεδρίου, επιμ. Σεβαστή Χαβιάρα-Καραχάλιου, Ίδρυμα Κορινθιακών Μελετών, Κιάτο 2009, σ. 224 *Μιχ.Κορδώση Η κατάκτηση της Νότιας Ελλάδος από τους Φράγκους ,Ιστορικά και τοπογραφικά προβλήματα Θεσσαλονίκη 1986 *Mix.Κορδώση ,Κάστρα,πύργοι και φρουρές στον Μορέα από τα έγγραφα των Acciaiuoli ,Πρακτικά του Πελοποννησιακού Συνδερίου Διεθνών Σπουδώντ.Β. Τρίπολη 2000 *Kostis Kourelis Zaraka Surrounded: The Archaeology of Settlements in the Peloponnesian Countryside» *J. Longnon-P. Topping, Documents sur le régime des terres dans la principauté de Morée au XIVe siècle, Paris 1969 *Don Ferrante della Mare,Discorsi delle famiglie estinte forastiere o non ,Napoli MDCXLI 1641 *Α.Μηλιαράκη ,Γεωγραφία και πολιτική νέα και αρχαία το νομού Αργολίδοςκαι Κορινθίας ,Αθηναι 1886,. *O.Miller ,Ιστορια της Φραγκοκρατίας εν Ελλάδι,1204-1566,μεταφρ.Σ.Λάμπρου,Αθηναι 1909. *Μαρία Ντούρου Ηλιοπούλου :Οι Βυζαντινοί στο Φράγκικο Πρικιπάτο της Αχαϊας *Isabelle Ortega :Permqanences et mutations d’une seigneurie dans la principaute de Moree:l’exemple de Corinthe sous l’occupation latine *Β.Παναγιωτόπουλος ., Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος-18ος αιώνας *Francesco dei Petri, Cronologia della famiglia Caracciolo, Napoli 1803 * Giorgio Ravegnani - Dizionario Biografico degli Italiani - Volume 54 (2000) *Rennell Rodd, The Princes of Acaia and the chronicles of Morea ,Vol.II,London 1907 *Ελένη Σακελαρίου , Η αγροτική οικονομία στο Αγιονόρι και στον Άγιο Βασίλειο, (δέκατος τέταρτος αιώνας). Ιστορικογεωγραφικά, επιστημονικό συμπόσιο, πρακτικά. Γιάννενα –Θεσσαλονίκη 2014, σελ. 145 *Kenneth Setton,The papacy and the Levant 1204 1571 *Kenneth Setton History of the Crusantes *Leopaldo Tanfani’Niccola Acciaiuoli studi storici fatti principalmete sui documenti del Archivio storico Fiorentino. 1873 *F.P.Tocco,Niccolo Acciauoli Lettere di Niccolo al padre Acciaiuolo Acciaiuoli brano riportato. *Τουρκικά κατάστιχα 1512,1583





.webp)





.webp)



