Από τα Ανθεστήρια στις Αποκριές - Το Διονυσιακό Πνεύμα που δεν Σίγησε Ποτέ

Κάθε χρόνο τέτοια εποχή, οι δρόμοι της πόλης μας γεμίζουν χρώματα, μουσικές και μεταμφιέσεις. Οι Αποκριές δίνουν τον τόνο μιας σύντομης αλλά έντονης ανατροπής της καθημερινότητας, όπου το γέλιο, η υπερβολή και το γλέντι έχουν τον πρώτο λόγο. Κι όμως, το πνεύμα αυτής της γιορτινής «έκρηξης» δεν είναι σύγχρονο φαινόμενο. 

Οι ρίζες του απλώνονται βαθιά στον χρόνο, στην αρχαία Αθήνα και στα Ανθεστήρια — τη μεγάλη τριήμερη γιορτή προς τιμήν του Διόνυσου, θεού του κρασιού, της έκστασης και της θεατρικής μεταμόρφωσης. 

Η γιορτή τελούνταν τον μήνα Ανθεστηριώνα (τέλη Φεβρουαρίου – αρχές Μαρτίου) και κάθε ημέρα είχε τον δικό της χαρακτήρα. 

Την πρώτη μέρα στα Πιθοίγια άνοιγαν οι πίθοι με το κρασί της νέας σοδειάς. Η πρώτη δοκιμή συνοδευόταν από σπονδές στον Διόνυσο. Ήταν ημέρα χαράς και κοινωνικής συνεύρεσης, όπου ακόμη και οι δούλοι συμμετείχαν στο γλέντι.

Την δεύτερη μέρα στις Χόες διεξάγονταν αγώνες γρήγορης οινοποσίας. Οι συμμετέχοντες έπιναν από τη δική τους κανάτα (χοῦς), σε απόλυτη σιωπή. Παρότι γιορτινή, η ημέρα είχε μια «μιαρή» χροιά, καθώς πίστευαν ότι οι πύλες του Άδη άνοιγαν και οι ψυχές των νεκρών ανέβαιναν στον κόσμο των ζωντανών.

Την Τρίτη μέρα στους Χύτρους μαγειρευόταν η «πανσπερμία», ένα μείγμα σπόρων και καρπών, σε πήλινες χύτρες. Η προσφορά απευθυνόταν στον Χθόνιο Ερμή για την ανάπαυση των νεκρών.

Οι σκηνές αυτές ζωντανεύουν μέσα από την αγγειογραφία. Σε ερυθρόμορφες κύλικες και κρατήρες του 5ου αιώνα π.Χ., όπως εκείνοι που εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, βλέπουμε συμποσιαστές ανακλινόμενους, κύλικες υψωμένες και μουσικούς να συνοδεύουν τη μέθη. 

 

Σάτυροι και Μαινάδες χορεύουν σε διονυσιακούς κώμους, εικόνες γεμάτες κίνηση, ένταση και χαρά. Οι Σάτυροι, με την υπερβολή και τη σάτιρά τους, ενσάρκωναν την ίδια την ουσία της απελευθέρωσης.

Τα Ανθεστήρια δεν ήταν μόνο γιορτή χαράς. Οι Αθηναίοι πίστευαν πως τις ημέρες αυτές οι ψυχές των νεκρών περιπλανιόνταν ανάμεσα στους ζωντανούς. Η περίοδος θεωρούνταν οριακή και «μιαρή». Αυτή η διάσταση αποτυπώνεται στις λευκές ληκύθους, όπως εκείνες του Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, όπου απεικονίζονται σκηνές περισυλλογής και προσφορών σε τάφους.

Το διονυσιακό στοιχείο, ωστόσο, δεν χάθηκε με το πέρασμα των αιώνων επιβιώνει στη νεοελληνική λαογραφία, με την Αργολίδα να διατηρεί τη δική της ιδιαίτερη αποκριάτικη ταυτότητα. Στην ύπαιθρο, οι μεγάλες φωτιές λειτουργούν ως καθαρτήριο μέσο, ενώ το γλέντι συνοδεύεται από τις παραδοσιακές γκόγκες. 

Στο Ναύπλιο,  η ατμόσφαιρα αποκτά μια πιο θεατρική και καλλιτεχνική διάσταση. Οι βενετσιάνικες μάσκες και τα ντόμινο που περιπλανώνται στα σοκάκια της παλιάς πόλης θυμίζουν την περίοδο της Ενετοκρατίας, αποδεικνύοντας πως η μεταμόρφωση είναι μια διαχρονική ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής που προσαρμόζεται στην ιστορία κάθε τόπου

. 

Η κορύφωση του αποκριάτικου κύκλου έρχεται με το κάψιμο του Καρνάβαλου. Καθώς το ομοίωμα παραδίδεται στις φλόγες, μέσα σε μουσικές, γέλια και χορούς, η φωτιά λειτουργεί συμβολικά ως πράξη κάθαρσης. Η πόλη αποχαιρετά την «ανομία» των προηγούμενων ημερών και προετοιμάζεται για την επιστροφή στην τάξη.

Εδώ η σύνδεση με το παρελθόν αποκτά ιδιαίτερη δύναμη γιατί όπως σήμερα η φωτιά σηματοδοτεί το τέλος της γιορτής και την υποδοχή της Άνοιξης, έτσι και στην αρχαία Αθήνα τα Ανθεστήρια έκλειναν με την τελετουργική προσταγή:

«Θύραζε Κήρες, οὐκέτ’ Ἀνθεστήρια.»
(Έξω, Κήρες, δεν είναι πια Ανθεστήρια.)

Μια φράση που δήλωνε την απομάκρυνση των πνευμάτων από την πόλη και την αποκατάσταση της κανονικότητας — μια αρχαία εκδοχή του ίδιου συμβολισμού που επιβιώνει μέχρι σήμερα.

Από τους διονυσιακούς κώμους έως τις σύγχρονες αποκριάτικες παρελάσεις, ο άνθρωπος επαναλαμβάνει τον ίδιο ρυθμό: μια ελεγχόμενη «έκρηξη» χαράς πριν την επιστροφή στην καθημερινότητα. Ίσως τελικά, πίσω από κάθε αποκριάτικη μάσκα να κρύβεται ένας απόηχος αρχαίων τελετουργιών που δεν έπαψαν ποτέ να μας θυμίζουν τη σημασία της γιορτής και της κάθαρσης.

Μαρία Κονταράτου