(1).webp "ΒΙΟΚΑΡΠΟΣ")
Γράφει ο Αντώνης ΞυπολιάςΣτις συλλογές του Αρχαιολογικού Μουσείου του Βερολίνου φυλάσσονται δύο μικρά χάλκινα έργα προερχόμενα από το Λυγουριό, τα οποία αποτελούν σημαντικά τεκμήρια της πρώιμης κλασικής περιόδου.
Η παρουσία τους επιβεβαιώνεται και από επιστολή του αρχαιολόγου MartinMaischberger, αναπληρωτή διευθυντή του μουσείου, με ημερομηνία 19 Δεκεμβρίου 2016.
Ξεχωριστή θέση ανάμεσά τους κατέχει ένα αγαλμάτιο νεαρού αθλητή, χρονολογούμενο γύρω στο 470 π.Χ. Παρά το μικρό του μέγεθος, αποτελεί σημαντική μαρτυρία για τη μετάβαση από την ύστερη αρχαϊκή στην πρώιμη κλασική γλυπτική. Η μελέτη του έργου συμβάλλει στην κατανόηση της εξέλιξης της αργειακής καλλιτεχνικής παράδοσης και φωτίζει τη διαμόρφωση των αισθητικών αρχών που αργότερα θα συστηματοποιηθούν από τον Πολύκλειτο.
Σύμφωνα με τα αρχεία του μουσείου , τη σχετική βιβλιογραφία,αλλά και την σχετική επιστολή της 19 Δεκεμβρίου 2016 τα δύο αντικείμενα εντάχθηκαν στις συλλογές του ως δωρεά του αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄ και προέρχονταν από ιδιωτική συλλογή της Αθήνας. Το πρώτο παριστάνει νεαρό αθλητή που κρατά μικρή σφαίρα στο αριστερό χέρι (Misc. 8089), ενώ το δεύτερο αποτελεί θραύσμα ανδρικής μορφήςμε σφιγμένη γροθιά, η οποία πιθανότατα απεικόνιζε τον Ηρακλή ή τον Δία (αρ. καταλόγου Misc. 8090).
Η σημασία του αγαλματίου του αθλητή αναγνωρίστηκε ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, αμέσως μετά την έκθεσή του στις προθήκες του μουσείου. Το 1890, με αφορμή τη συμπλήρωση πενήντα ετών από την ίδρυση της Αρχαιολογικής Εταιρείας του Βερολίνου, ο Γερμανός αρχαιολόγος και ιστορικός της τέχνης AdolfFurtwängler δημοσίευσε ειδική μελέτη με τίτλο EineargivischeBronze («Ένα αργειακό χάλκινο έργο»), στην οποία υποστήριξε ότι το αγαλμάτιο αποτελεί σημαντικό πρωτότυπο έργο της ελληνικής γλυπτικής.
Χαρακτηριστικά έγραφε:
«Όταν πριν από τρία χρόνια είδα για πρώτη φορά το χάλκινο αυτό αγαλματίδιο, μου φάνηκε ως η πολυαναμενόμενη εκπλήρωση μιας μακροχρόνιας επιθυμίας. Ένιωσα ότι είχε βρεθεί επιτέλους ένα σημαντικό ελληνικό πρωτότυπο έργο, με ιδιαίτερη και αδιαμφισβήτητη θέση στην εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής τέχνης».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι στα παλαιότερα αρχεία του μουσείου ως τόπος προέλευσης αναφερόταν αρχικά η αρχαία κώμη της Λήσσας, ενώ σε μεταγενέστερες καταγραφές επικράτησε η ονομασία «Λυγουριό». Η μεταβολή αυτή συνδέεται πιθανότατα με τη μακρόχρονη επιστημονική συζήτηση σχετικά με την ταύτιση της αρχαίας Λήσσας με το σημερινό Λυγουριό.
Ο Παυσανίας αναφέρει ότι στη Λήσσα λατρευόταν η Αθηνά, ενώ κατά τον 19ο αιώνα ο αρχαιολόγος Μιτσός επισήμανε τη βεβαιωμένη παρουσία της ίδιας λατρείας στο Λυγουριό. Στο πλαίσιο αυτό, ο αρχαιολόγος και επίτιμος έφορος αρχαιοτήτων Χαράλαμπος Κριτζάς, σε προσωπική του επιστολή, διατύπωσε την άποψη ότι το αγαλμάτιο του αθλητή ενδέχεται να είχε αφιερωθεί ως ανάθημα στο ίδιο ιερό.
Ο ίδιος διατύπωσε επίσης την υπόθεση ότι το μικρό αυτό πρωτότυπο έργο ενδέχεται να αντιγράφει ή να εμπνέεται από ένα ή περισσότερα έργα μνημειακής χαλκοπλαστικής‘’τα οποία απέδιδαν τον ίδιο αγαλματικό τύπο’’.
Η υπόθεση αυτή προσδίδει ιδιαίτερη σημασία στο εύρημα, καθώς το συνδέει με ευρύτερες καλλιτεχνικές τάσεις και πρότυπα της αργειακής γλυπτικής κατά τις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ.
Τεχνική κατασκευή και μορφολογικά χαρακτηριστικά
Το έργο είναι εξ ολοκλήρου χυτό σε χαλκό και διατηρείται σε εξαιρετική κατάσταση. Η επιφάνειά του, σχεδόν ανέπαφη από την οξείδωση, παρουσιάζει έντονη λάμψη και βαθύ σκούρο πράσινο χρώμα. Μετά τη χύτευση ακολούθησε ιδιαίτερα προσεγμένη κατεργασία, η οποία προσέδωσε στη μορφή λεία και γυαλισμένη επιφάνεια. Οι λεπτομέρειες των μαλλιών, οι θηλές, η αυλάκωση μεταξύ μύτης και άνω χείλους, τα βλέφαρα, καθώς και ο διαχωρισμός των δακτύλων χεριών και ποδιών αποδόθηκαν με μεταγενέστερη επεξεργασία και όχι κατά τη διαδικασία της χύτευσης.
Κάτω από τα πέλματα διαμορφώνονται δύο ορθογώνιοι πείροι με μικρές οπές, μέσω των οποίων το αγαλμάτιο στερεωνόταν σε χυτή χάλκινη βάση με μεταλλικά καρφιά που δεν έχουν διασωθεί. Είναι πιθανό η βάση αυτή να αποτελούσε τμήμα του αρχικού αναθήματος.
Η μορφή αποδίδει γυμνό αθλητή με ανεπτυγμένη και εύρωστη σωματική διάπλαση. Πατά σταθερά και στα δύο πόδια.,όμως το βάρος του σώματος μεταφέρεται κυρίως στο αριστερό σκέλος, ενώ το δεξί λειτουργεί ως σκέλος κίνησης. Αντίστοιχα, ο δεξιός ώμος βρίσκεται ελαφρώς υψηλότερα από τον αριστερό.
Το κεφάλι κλίνει ελαφρά προς τα εμπρός και στρέφεται προς την πλευρά στήριξης. Τα μισάνοιχτα χείλη, το χαμηλωμένο βλέμμα και η ήρεμη έκφραση προσδίδουν στη μορφή αίσθηση εσωτερικής γαλήνης και ψυχικής συγκέντρωσης. Η νοητή κατακόρυφος της σύνθεσης διέρχεται αριστερά της μύτης και καταλήγει στην εσωτερική πλευρά του αριστερού σκέλους, αποκαλύπτοντας την προσεκτική οργάνωση της στάσης και της ισορροπίας.
Ο Γερμανός Furtwängler μελέτησε τις αναλογίες του προσώπου, επισημαίνοντας τις αρμονικές σχέσεις μεταξύ μετώπου, οφθαλμών, βλεφάρων, μύτης και πηγουνιού. Ο Γάλλος HenriLechat παρατήρησε συγγένειες με έργα της πελοποννησιακής γλυπτικής, με ορισμένα χάλκινα της Ολυμπίας και με τις κεφαλές του δυτικού αετώματος του ναού του Διός. Παράλληλα, ο επίσης Γάλλος αρχαιολόγος Léon-Maxime Collignon συνέδεσε την ιδιαίτερη κόμμωση και την ταινία που συγκρατεί τα μαλλιά με τη γνωστή χάλκινη κεφαλή που βρέθηκε στις ανασκαφές της Ακρόπολης.
Ο αριστερός βραχίονας εκτείνεται οριζόντια και κρατά μικρή σφαίρα, ενώ η θέση του δεξιού υποδηλώνει ότι αρχικά έφερε δεύτερο αντικείμενο, πιθανότατα ραβδί με την καμπυλωτή απόληξη. Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται από παραστάσεις, όπως εκείνη σε ταφικό βάθρο του Κεραμεικού (περ. 490 π.Χ.), όπου νέοι συμμετέχουν σε ομαδικό παιχνίδι με σφαίρα και ραβδιά, το οποίο παρουσιάζει ορισμένες αναλογίες με το σύγχρονο χόκεϊ, όπως έχει επισημάνει μεταξύ των άλλων,η Γερμανίδα αρχαιολόγος Renate Thomas..
Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξε και ο Furtwängler, ο οποίος τόνισε ότι παρόμοια παιχνίδια ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένα στα δωρικά κράτη της Πελοποννήσου και σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέονταν με χορευτικές εκδηλώσεις.
Αρχικά, ωστόσο, ο Γερμανός αρχαιολόγος εξέτασε και το ενδεχόμενο η μορφή να κρατά μήλο αντί σφαίρας. Η σκέψη αυτή βασιζόταν στην παράδοση σύμφωνα με την οποία οι νικητές αθλητικών αγώνων τιμούνταν αμέσως μετά τη νίκη τους με την προσφορά ενός καρπού. Για τον λόγο αυτό δεν απέκλειε το ενδεχόμενο η μορφή να παριστά αθλητή που προσέρχεται στο τέμενος του Μαλεάτα για να αφιερώσει το έπαθλό του στο ιερό.
Η σημασία του έργου για την εξέλιξη της ελληνικής γλυπτικής
Η ιδιαίτερη σημασία του χάλκινου αθλητή του Λυγουριού έγκειται στο γεγονός ότι καταγράφει μια καθοριστική στιγμή στην ιστορία της ελληνικής τέχνης: τη μετάβαση από τα χαρακτηριστικά της αρχαϊκής πλαστικής, τα οποία είχαν ήδη αρχίσει να υποχωρούν κατά την περίοδο του αυστηρού ρυθμού, προς τη φυσικότητα, την ισορροπία και την οργανική ενότητα που θα αποτελέσουν θεμελιώδη γνωρίσματα της κλασικής τέχνης και θα βρουν την πληρέστερη έκφρασή τους στο έργο του Πολυκλείτου.
Ο Léon-MaximeCollignon παρατηρεί ότι το αγαλμάτιο παρουσιάζει ήδη χαρακτηριστικά τα οποία αργότερα θα συστηματοποιηθούν στον πολυκλείτειο κανόνα, δηλαδή στο σύστημα αρμονικών αναλογιών και ισορροπιών του ανθρώπινου σώματος που καθόρισε τη γλυπτική της κλασικής εποχής. Λαμβάνοντας υπόψη την πρώιμη χρονολόγηση του έργου, ο Γάλλος μελετητής θέτει το ερώτημα κατά πόσο ο Πολύκλειτος διαμόρφωσε τη θεωρία του αξιοποιώντας δημιουργικά μια ήδη ανεπτυγμένη αργειακή καλλιτεχνική παράδοση.
Η παρατήρηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν συνδυαστεί με τη γνωστή μαρτυρία του Πλινίου, σύμφωνα με την οποία ο Πολύκλειτος «σκέφτηκε να στηρίζει τα αγάλματά του σε ένα μόνο πόδι», όπως επισημαίνει ο Collignon. Στο ίδιο πνεύμα, ο Adolf Furtwängler χαρακτήρισε το έργο ως «μια αληθινή εικόνα του πρώιμου προπολυκλείτειου κανόνα της ακίνητης νεανικής μορφής στην αργειακή τέχνη».
Παρόμοια άποψη διατύπωσε και ο Αμερικανός ιστορικός της τέχνης Warren G. Moon, ο οποίος θεωρεί ότι το έργο προαναγγέλλει μορφολογικές αρχές που αργότερα θα βρουν την πληρέστερη έκφρασή τους στον Δορυφόρο του Πολυκλείτου, το κατεξοχήν πρότυπο των ιδανικών αναλογιών και της κλασικής ισορροπίας. Παράλληλα, η Renate Thomas υπογραμμίζει τον έντονο πελοποννησιακό χαρακτήρα του αγαλματίου και το τοποθετεί, από χρονολογική και μορφολογική άποψη, ανάμεσα στο Παιδί του Κριτίου και τον Δορυφόρος.
Περισσότερο από δυόμισι χιλιετίες μετά τη δημιουργία του, ο χάλκινος αθλητής του Λυγουριού εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια της πρώιμης κλασικής γλυπτικής. Η αξία του δεν περιορίζεται στην καλλιτεχνική του ποιότητα ούτε στη σύνδεσή του με την αργειακή σχολή. Το μικρό αυτό έργο καταγράφει μια καθοριστική στιγμή στην ιστορία της ελληνικής τέχνης: τη μετάβαση από την αρχαϊκή ακαμψία στη γέννηση της κλασικής ισορροπίας και του ιδεώδους της φυσικής ανθρώπινης μορφής.
Μέσα σε μόλις 14,7 εκατοστά χαλκού συμπυκνώνεται μια από τις σημαντικότερες καλλιτεχνικές μεταβολές της αρχαιότητας, γεγονός που εξηγεί γιατί το έργο εξακολουθεί να προσελκύει το ενδιαφέρον αρχαιολόγων και ιστορικών της τέχνης από τα τέλη του 19ου αιώνα έως σήμερα.
Ευχαριστήριο
Ευχαριστώ θερμά τον κ. Χαράλαμπο Κριτζά για τις πολύτιμες παρατηρήσεις και υποδείξεις του κατά την επεξεργασία του παρόντος κειμένου.
Βιβλιογραφία
* Προσωπικές επιστολές [ηλεκτρονικές και ταχυδρομικές ] κ.Martin Maischberger, Αναπληρωτή Διευθυντή του Αρχαιολογικού Μουσείου Βερολίνου, 19 Δεκεμβρίου 2016,12 Ιουλίου 2022 ,2 Σεπτεμβρίου 2022. Η δημοσίευση αποσπασμάτων της αλληλογραφίας πραγματοποιείται κατόπιν σχετικής έγγραφης άδειας του αποστολέα.
* Προσωπική ηλεκτρονική επιστολή κ.Χαράλαμπο Κριτζά,Αρχαιολόγου και Επίτιμου Εφόρου Αρχαιοτήτων, 21 Ιουνίου 2026.
*Προσωπική επιστολή κ.Renate Thomas Αρχαιολόγου Γερμανίας, 23 Ιουνίου 2026.
*Coglignon Maxime Histoire de la sculpture grecque,Παρίσι 1892
*Adolf Furtwaengler , Eine argivische Bronze, 1890. 50e Programm zum Winckelmannsfeste,1890 ,pp.125-152 ,pl.I
*Henri Lechat ,La Scultura Attique avant Phidias,Παρίσι 1904 .
*Warren G. Moon,Polykleitos ,the Doryphoros and Tradition-Bryn Mawr Classical Review. Σπουδές κλασικών σπουδών στο Ουισκόνσιν. Μάντισον, Ουισκόνσιν: Πανεπιστήμιο του Wisconsin Press, 1995
*Renate Thomas, Athletenstatuetten der Spätarchaik und des Strengen Stils (Rom 1981).Αθλητικά αγαλματίδια της Ύστερης Αρχαιότητας και του Σοβαρού Στυλ .
*Renate Thomas, Griechische Bronzestatuetten (Darmstadt 1992) 83-84 Abb. 70 Ελληνικά μπρούντζινα αγαλματίδια (Darmstadt 1992)
*Σημείωση :Η φωτογραφία του κειμένου , είναι από το βιβλίο της Renate Thomas, Athletenstatuetten der Spätarchaik und des Strengen Stils (Rom 1981),εικόνα 162.
